दीपकम् अध्याय 2 वर्ण-वियोगः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
न्त्र – मन्त्री, ष्ट्र – राष्ट्रम् — एतयोः वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर

दोनों में तीन-तीन व्यञ्जन जुड़े हैं और तीसरा व्यञ्जन दोनों में ‘र्’ ही है।

संयुक्त-व्यञ्जनम्पदम्वर्ण-वियोगःअर्थः
न्त्र
न् + त् + र = न्त्र
मन्त्रीम् + अ + न् + त् + र् + ईमन्त्री
ष्ट्र
ष् + ट् + र = ष्ट्र
राष्ट्रम्र् + आ + ष् + ट् + र् + अ + म्राष्ट्र, देश
‘मन्त्री’ के अन्त में ‘ई’: मूल शब्द ‘मन्त्रिन्’ है; उसका प्रथमा-एकवचन रूप मन्त्री बनता है। इसीलिए वर्ण-वियोग में अन्त में हलन्त ‘न्’ नहीं, दीर्घ स्वर लिखा जाता है — म् + अ + न् + त् + र् +
अर्थ: राष्ट्रम् = देशः (राष्ट्र, देश) — नपुंसकलिङ्ग। मन्त्री = यः मन्त्रं ददाति सः — जो सलाह देता है। दोनों पद आज भी हिन्दी में ज्यों के त्यों चलते हैं।
प्र2.
ण्ठ्य – कण्ठ्यः = क् + अ + ण् + ठ् + य् + अ + ः । एवमेव — न्त्य – दन्त्यः, त्स्य – मत्स्यः, ष्ठ्य – ओष्ठ्यः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर

चारों में तीसरा व्यञ्जन ‘य्’ है। ऐसे जोड़ प्रायः तद्धित प्रत्यय ‘य’ से बनते हैं — जिसका अर्थ होता है ‘उससे सम्बन्धित’।

संयुक्त-व्यञ्जनम्पदम्वर्ण-वियोगःअर्थः
ण्ठ्य
ण् + ठ् + य = ण्ठ्य
कण्ठ्यःक् + अ + ण् + ठ् + य् + अ + ः (पुस्तके दत्तम्)कण्ठ से बोला जाने वाला
न्त्य
न् + त् + य = न्त्य
दन्त्यःद् + अ + न् + त् + य् + अ + ःदन्त से बोला जाने वाला
त्स्य
त् + स् + य = त्स्य
मत्स्यःम् + अ + त् + स् + य् + अ + ःमछली
ष्ठ्य
ष् + ठ् + य = ष्ठ्य
ओष्ठ्यःओ + ष् + ठ् + य् + अ + ःओष्ठ से बोला जाने वाला
‘ओष्ठ्यः’ में केवल छह वर्ण: क्योंकि शब्द ‘ओ’ स्वर से आरम्भ होता है — उसके आगे कोई व्यञ्जन नहीं। ओ + ष् + ठ् + य् + अ + ः। तुलना कीजिए ‘कण्ठ्यः’ से, जिसमें आरम्भ में क् + अ जुड़कर वर्ण सात हो जाते हैं।
अर्थ जोड़कर याद कीजिए: कण्ठ + य = कण्ठ्यः (कण्ठ से बोला जाने वाला), दन्त + य = दन्त्यः, ओष्ठ + य = ओष्ठ्यः, मूर्धा + य = मूर्धन्यः, तालु + य = तालव्यः — पहले पाठ के उच्चारण-स्थान इन्हीं पदों से बने हैं। ‘मत्स्यः’ का अर्थ है मीनः — मछली।
प्र3.
न्ध्य – सन्ध्यक्षरम् = स् + अ + न् + ध् + य् + अ + क् + ष् + अ + र् + अ + म् । एवमेव — ंस्क – संस्कृतम् — अस्य वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर

इन दोनों पदों में दो-दो संयुक्त-व्यञ्जन हैं, इसीलिए ये सबसे लम्बे बनते हैं।

संयुक्त-व्यञ्जनम्पदम्वर्ण-वियोगःअर्थः
न्ध्य
न् + ध् + य = न्ध्य
सन्ध्यक्षरम्स् + अ + न् + ध् + य् + अ + क् + ष् + अ + र् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्)सन्ध्यक्षर (ए ऐ ओ औ)
ंस्क
ं + स् + क = ंस्क
संस्कृतम्स् + अ + + स् + क् + ऋ + त् + अ + म्संस्कृत भाषा
‘संस्कृतम्’ में नौ वर्ण: स् + अ + + स् + क् + + त् + अ + म्। दो बातें ध्यान की हैं — (1) ‘ं’ अनुस्वार एक अलग वर्ण है, और (2) ‘कृ’ में जो नीचे की मात्रा है वह स्वर है, ‘र’ नहीं। ‘ऋ’ को ‘रि’ पढ़ना सबसे आम भूल है।
शब्द का अर्थ: संस्कृतम् = सम् + कृत — ‘भली-भाँति संस्कारित, सँवारी हुई’ भाषा। सन्ध्यक्षरम् = सन्धि + अक्षरम् — दो स्वरों की सन्धि से बना अक्षर, यानी ए, ऐ, ओ, औ (पहला पाठ, ‘सन्ध्यक्षराणि’)।
प्र4.
र्ष्ट्य – धार्ष्ट्यम् = ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म् । र्त्स्न्य – कार्त्स्न्यम् = क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म् — एतयोः वैशिष्ट्यं वदन्तु ।
उत्तर

उत्तरम् (संस्कृतम्): एतयोः पदयोः वैशिष्ट्यम् इदम् — ‘धार्ष्ट्यम्’ इत्यत्र चत्वारि व्यञ्जनानि (र् + ष् + ट् + य्) मिलितानि, ‘कार्त्स्न्यम्’ इत्यत्र तु पञ्च व्यञ्जनानि (र् + त् + स् + न् + य्) मिलितानि। एतत् संस्कृतस्य दीर्घतमं संयुक्त-व्यञ्जनम् अस्ति।

संयुक्त-व्यञ्जनम्पदम्वर्ण-वियोगःअर्थः
र्ष्ट्य
र् + ष् + ट् + य = र्ष्ट्य
धार्ष्ट्यम्ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्)धृष्टता, ढिठाई
र्त्स्न्य
र् + त् + स् + न् + य = र्त्स्न्य
कार्त्स्न्यम्क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्)सम्पूर्णता

(हिन्दी: ‘धार्ष्ट्यम्’ में चार व्यञ्जन एक साथ जुड़े हैं और ‘कार्त्स्न्यम्’ में पाँच — यह संस्कृत का सबसे लम्बा संयुक्त-व्यञ्जन है।)

लिखने का ढंग: ‘र्’ सबसे पहले है, इसलिए वह रेफ बनकर पूरे जोड़े के ऊपर, सबसे अन्त में दिखाई देता है — धार्ष्ट्यम्। पढ़ते समय उसे ‘आ’ के तुरन्त बाद बोलिए: धा-र्-ष्-ट्-य-म्। यही बात ‘कार्त्स्न्यम्’ की भी है — का-र्-त्-स्-न्-य-म्।
शब्दार्थ (पृष्ठ 30): धार्ष्ट्यम् = धृष्टता, ढिठाई (Audacity) — यह ‘धृष्ट’ से बना भाववाचक पद है। कार्त्स्न्यम् = सम्पूर्णता (Entirety) — यह ‘कृत्स्न’ (सम्पूर्ण) से बना है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ