कक्षा ६ संस्कृत अध्याय 2 संयुक्त-व्यञ्जनानि के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ की पहली बात — द्वयोः बहूनां वा व्यञ्जन-वर्णानां मेलनेन संयुक्त-व्यञ्जनानि भवन्ति। जब एक व्यञ्जन अपना स्वर छोड़कर (हलन्त के साथ) दूसरे व्यञ्जन से जुड़ता है, तब संयुक्त-व्यञ्जन बनता है — क् + ष = क्ष , त् + र = त्र , ज् + ञ = ज्ञ , द् + य = द्य । ये नए वर्ण नहीं हैं। पुस्तक की टिप्पणी स्पष्ट कहती है — “एतानि संयुक्त-व्यञ्जनानि नवीनाः वर्णाः न सन्ति, अपितु … विशिष्टा लेखन-शैली एव।” और “एतैः सह आगतः स्वरः संयुक्त-व्यञ्जनेषु अन्तर्भूतः नास्ति।” — यानी ‘क्ष’ में सुनाई देने वाला ‘अ’ जोड़े का हिस्सा नहीं, अलग वर्ण है। वर्ण-वियोगः (पृष्ठ 26–28) — पद को उसके वर्णों में तोड़ना: अजः = अ + ज् + अ + ः। हर व्यञ्जन हलन्त के साथ, हर मात्रा पूरा स्वर बनकर, और अनुस्वार (ं) तथा विसर्ग (ः) अलग वर्ण गिनकर लिखे जाते हैं। छिपे हुए ‘अ’ को गिनना ही इस अभ्यास की असली परीक्षा है। जोड़ दो से पाँच व्यञ्जनों तक होता

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थसंयुक्त-व्यञ्जनम्
अर्णवःसमुद्रःसागरर् + ण = र्ण
उष्ट्रःक्रमेलकःऊँटष् + ट् + र = ष्ट्र
वज्रम्इन्द्रस्य आयुधम् / हीरकम्इन्द्र का शस्त्र / हीराज् + र = ज्र
द्रष्टायः पश्यतिदेखने वालाद् + र = द्र
जाह्नवीजह्नोः ऋषेः पुत्री – गङ्गाजह्नु ऋषि की पुत्री – गङ्गाह् + न = ह्न
सप्तर्षिःसप्तानाम् ऋषीणां समूहःसात महान् ऋषियों का समूहर् + ष = र्ष
सन्धिःद्वयोः वर्णयोः मेलनम्दो वर्णों का मेलन् + ध = न्ध
कस्मिँश्चिद्कुत्रचिद्कहीं पर / किसी मेंस् + म = स्म, श् + च = श्च
प्रातःकालःप्रभात-वेलासुबह का समयः + क = ःक
मत्स्यःमीनःमछलीत् + स् + य = त्स्य
धार्ष्ट्यम्धृष्टताढिठाईर् + ष् + ट् + य = र्ष्ट्य
कार्त्स्न्यम्सम्पूर्णतासम्पूर्णतार् + त् + स् + न् + य = र्त्स्न्य
सङ्गणकम्सङ्गणक-यन्त्रम्सङ्गणक (Computer)ङ् + ग = ङ्ग
  1. संयुक्त-व्यञ्जनानि
  2. वर्ण-वियोगः
  3. वर्ण-वियोगः
  4. वर्ण-वियोगः
  5. वर्ण-संयोगः
  6. वयं शब्दार्थान् जानीमः
  7. परियोजनाकार्यम्
क्या यह उपयोगी रहा?