दीपकम् अध्याय 6 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
(क) हॉलोग्राम् कृत्रिमबुद्धेः एकः प्रकारः अस्ति।
उत्तर
उत्तरम् — शुद्धम् (✓)
कारणम्: पुस्तक स्वयं प्रश्न ३ की मेलन-सारणी में ‘हॉलोग्राम्’ को ‘कृत्रिम-बुद्धिः (AI)’ के साथ जोड़ती है, और पाठ में हॉलोग्राम् को सङ्ग्रहालय की कृत्रिम-बुद्धि-आधारित प्रदर्शन-प्रौद्योगिकियों में गिना गया है। अतः यहाँ ✓ लगेगा।
ध्यातव्यम्: तकनीकी दृष्टि से हॉलोग्राम् मूलतः त्रिवैम-प्रतिमूर्तिः (three-dimensional projection) है; आधुनिक सङ्ग्रहालयों में उसे चलाने-बोलने वाली प्रणाली कृत्रिमबुद्धि पर आधारित होती है। पुस्तक इसी व्यावहारिक अर्थ में दोनों को जोड़ती है — इसलिए दोनों प्रश्नों का उत्तर एक-दूसरे से मेल खाता है।
प्र2.
(ख) वर्धित-वास्तविकतायाः उपयोगिता ऐतिहासिक-घटनानां प्रत्यक्षानुभवाय अस्ति।
उत्तर
उत्तरम् — शुद्धम् (✓)
कारणम्: अथर्व का वाक्य ठीक यही कहता है — अत्र ‘वर्धिता-वास्तविकता’ (AR) ‘आभासीया-वास्तविकता’ (VR) च इत्याभ्यां सम्बद्धानि उपकरणानि अपि सन्ति, अनेन ऐतिहासिकवृत्तानि प्रत्यक्षम् इव अनुभूयन्ते। ‘भारतीय-स्वतन्त्रता-सङ्ग्रामं’ दृष्ट्वा अस्माकं पूर्वजानां संघर्षः कियान् विशालः आसीत् इति ज्ञायते।
प्र3.
(ग) डिजिटल्-प्रक्षेपण-मानचित्रं भारतस्य विकासयात्रां प्रदर्शयति।
उत्तर
उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)
कारणम्: पाठ में ‘मानचित्रम्’ नहीं, चलच्चित्रम् है। वेदिका कहती है — अहो ! ‘डिजिटल्-प्रक्षेपण-चलच्चित्रं’ दृष्ट्वा अहं विस्मिता अभवम्। अत्र सम्पूर्णस्य भारतस्य विकास-यात्रा प्रदर्शिता अस्ति।
शुद्धं वाक्यम्: डिजिटल्-प्रक्षेपण-चलच्चित्रं भारतस्य विकासयात्रां प्रदर्शयति। (मानचित्रम् = नक्शा, चलच्चित्रम् = चलती-फिरती फ़िल्म — एक अक्षर के अन्तर से पूरा अर्थ बदल जाता है।)
प्र4.
(घ) फ़ास्टॅग् इति राजमार्गेषु स्वचालितविधिना मार्गशुल्कस्य शीघ्रं संग्रहणं करोति।
उत्तर
उत्तरम् — शुद्धम् (✓)
कारणम्: अथर्व का वाक्य लगभग शब्दशः यही है — मम पितरौ ‘फ़ास्टॅग्’ इत्यस्य उपयोगं कुरुतः। अनेन राजमार्गेषु स्वचालितविधिना मार्गशुल्कस्य सङ्ग्रहणं त्वरया भवति। (‘त्वरया’ = शीघ्रम्।)
प्र5.
(ङ) डिजी-लॉकर् इत्यस्य माध्यमेन केवलम् आधार-पत्रं सुरक्षितुं शक्यते।
उत्तर
उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)
कारणम्: ‘केवलम्’ शब्द ही इस वाक्य को गलत बनाता है। यशिका कहती है — मम आधारपत्रं विद्यालयीयं प्रमाणपत्रं च तत्र सुरक्षितम् अस्ति; और अध्यापक जोड़ते हैं — ‘डिजी-लॉकर्’ (आधार-पॅन-कार्ड् इत्यादीनां डिजिटल्-सङ्ग्रहणम्)
शुद्धं वाक्यम्: डिजी-लॉकर् इत्यस्य माध्यमेन आधार-पत्रं, पॅन-कार्ड्, प्रमाणपत्रम् इत्यादीनि बहूनि प्रलेखानि सुरक्षितुं शक्यन्ते।
प्र6.
(च) भारतस्य डिजिटल्-परिवर्तनं केवलं शासने प्रभावं करोति, नागरिकजीवने न।
उत्तर
उत्तरम् — अशुद्धम् (✗)
कारणम्: पाठ का केन्द्रीय वाक्य ही इसका खण्डन करता है — अस्माकं दैनिकं जीवनं ‘डिजिटल्’ इत्यनेन परिवर्तितं प्रभावितं च भवति। अस्य क्षेत्रं व्यापकम् अस्ति। तथा ‘डिजिटल्’ योजनायाः प्रभावः दैनन्दिने जीवनेऽपि दृश्यते। यशिका का डिजि-लॉकर्, अथर्व के माता-पिता का फ़ास्टॅग्, भास्कर का यूपीआय् — तीनों नागरिक-जीवन के ही उदाहरण हैं।
शुद्धं वाक्यम्: भारतस्य डिजिटल्-परिवर्तनं शासने नागरिकजीवने च — उभयत्र प्रभावं करोति; तत् सर्वाणि जीवनक्षेत्राणि स्पृशति।
प्र7.
(छ) उमङ्ग्, माय्-गव्, जेम् इत्यादयः ई-शासन-मञ्चाः सन्ति।
उत्तर
उत्तरम् — शुद्धम् (✓)
कारणम्: अध्यापक का वाक्य — ‘ई-शासन-पटलम्’ यथा — ‘उमङ्ग्’ (UMANG), ‘माय्-गव्’ (My-Gov), ‘जेम्’ (GeM) इत्यादयः। तीनों ही सरकारी सेवाओं के डिजिटल मंच हैं — उमङ्ग् अनेक सेवाओं का एक ही ऐप, माय्-गव् जन-संवाद का मंच, जेम् सरकारी खरीद का बाज़ार (सर्वकारस्य-विपणि-पटलम्)।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ