दीपकम् अध्याय 5 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
अधः प्रदत्तेन पदेन सह सङ्ख्यां योजयन्तु — ‘अ’ स्तम्भः : (क) पञ्च (ख) एकम् (ग) अष्ट (घ) विंशतिः (ङ) त्रयोदश । ‘ब’ स्तम्भः : २०, १३, ५, १, ८ ।
उत्तर

‘अ’ में संख्यापद हैं, ‘ब’ में अङ्क। सही जोड़ियाँ —

क्रमः‘अ’ (संख्यापदम्)‘ब’ (अङ्कः)हिन्दी
(क)पञ्चपाँच
(ख)एकम्एक
(ग)अष्टआठ
(घ)विंशतिः२०बीस
(ङ)त्रयोदश१३तेरह
दो पदों में भ्रम हो सकता है — उन्हें तोड़कर देखिए: त्रयोदश = त्रि + दश, यानी तीन और दस = १३ (न कि ३०)। और विंशतिः स्वयं एक दहाई का पद है = २०; इसका ‘वि’ देखकर इसे २ मत समझिए। तीस के लिए अलग पद है — त्रिंशत्
Check it yourself: जोड़ी मिलाने के बाद ‘ब’ स्तम्भ के सब अङ्क एक-एक बार ही उपयोग हुए हैं या नहीं, यह गिन लीजिए। यहाँ पाँच पद और पाँच अङ्क हैं — कोई बचना नहीं चाहिए, कोई दोहराना नहीं चाहिए।
प्र2.
उपस्थितिपत्रं पश्यन्तु । संख्यां वदन्तु लिखन्तु च — (क) गणेशस्य उपस्थितिसंख्या का ? (ख) सुभद्रायाः उपस्थितिसंख्या का ? (ग) स्वयंप्रभायाः उपस्थितिसंख्या का ? (घ) जगन्नाथस्य उपस्थितिसंख्या का ? (ङ) बलरामस्य उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तर

पृष्ठ 66 का उपस्थितिपत्र (हाज़िरी-रजिस्टर) — पहले पूरी सारणी देख लीजिए —

उपस्थिति-क्रमसंख्यानामहिन्दी
१ – एकम्गणेशःगणेश
२ – द्वेगीताञ्जलिःगीताञ्जलि
३ – त्रीणिजगन्नाथःजगन्नाथ
४ – चत्वारिदिनेशःदिनेश
५ – पञ्चप्रज्ञाप्रज्ञा
६ – षट्बलरामःबलराम
७ – सप्तमोहनःमोहन
८ – अष्टराधिकाराधिका
९ – नवसुभद्रासुभद्रा
१० – दशस्वयंप्रभास्वयंप्रभा

उत्तराणि —

क्रमःप्रश्नःउत्तरम्हिन्दी
(क)गणेशस्य उपस्थितिसंख्या का ?एकम् (१)गणेश की उपस्थिति-संख्या एक है।
(ख)सुभद्रायाः उपस्थितिसंख्या का ?नव (९)सुभद्रा की उपस्थिति-संख्या नौ है।
(ग)स्वयंप्रभायाः उपस्थितिसंख्या का ?दश (१०)स्वयंप्रभा की उपस्थिति-संख्या दस है।
(घ)जगन्नाथस्य उपस्थितिसंख्या का ?त्रीणि (३)जगन्नाथ की उपस्थिति-संख्या तीन है।
(ङ)बलरामस्य उपस्थितिसंख्या का ?षट् (६)बलराम की उपस्थिति-संख्या छह है।

व्याकरण-विवेचनम् (संस्कृतम्): ‘गणेशस्य, जगन्नाथस्य, बलरामस्य’ — अकारान्त-पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तेः एकवचनम् (प्रत्ययः ‘–स्य’)। ‘सुभद्रायाः, स्वयंप्रभायाः’ — आकारान्त-स्त्रीलिङ्गे षष्ठी-विभक्तेः एकवचनम् (प्रत्ययः ‘–याः’)। एतत् एव कारणं यत् पुरुषनाम्नाम् अन्ते ‘–स्य’ स्त्रीनाम्नाम् अन्ते च ‘–याः’ दृश्यते ।

‘का’ पूछा गया है, इसलिए उत्तर भी स्त्रीलिङ्ग में: प्रश्न है ‘उपस्थितिसंख्या का ?’ — क्योंकि ‘संख्या’ शब्द स्त्रीलिङ्ग है। पूरे वाक्य में उत्तर देते समय लिखिए — ‘गणेशस्य उपस्थितिसंख्या एकम् अस्ति।’ केवल संख्यापद ही उत्तर है, नाम दोहराना ज़रूरी नहीं।
Try This: अपनी कक्षा की हाज़िरी-सूची लेकर यही अभ्यास कीजिए — ‘मम उपस्थितिसंख्या …….. अस्ति।’ और अपने मित्र से पूछिए — ‘भवतः उपस्थितिसंख्या का ?’
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ