प्र1.
पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (क) जपापुष्पस्य वर्णः कः ? (ख) शुकः केन वर्णेन शोभते ? (ग) श्रद्धायाः इष्टवर्णः कः ? (घ) कः महान् चित्रकारः ? (ङ) आदित्यः कान् द्रष्टुम् इच्छति ?
उत्तर
‘एकपदेन’ का अर्थ है — पूरा वाक्य नहीं, केवल एक शब्द। हर उत्तर वही विभक्ति लेगा जो प्रश्न माँग रहा है।
| प्रश्नः | उत्तरम् (एकपदेन) | हिन्दी | विभक्तिः |
|---|---|---|---|
| (क) जपापुष्पस्य वर्णः कः ? | रक्तः | लाल | प्रथमा, एकवचनम् |
| (ख) शुकः केन वर्णेन शोभते ? | हरितवर्णेन | हरे रंग से | तृतीया, एकवचनम् |
| (ग) श्रद्धायाः इष्टवर्णः कः ? | हरितः | हरा | प्रथमा, एकवचनम् |
| (घ) कः महान् चित्रकारः ? | परमेश्वरः | परमेश्वर | प्रथमा, एकवचनम् |
| (ङ) आदित्यः कान् द्रष्टुम् इच्छति ? | चित्रवर्णशुकान् (चित्रवर्णान् शुकान्) | रंग-बिरंगे तोतों को | द्वितीया, बहुवचनम् |
प्रश्न का शब्द ही उत्तर की विभक्ति बता देता है: ‘कः ?’ पूछा है तो उत्तर प्रथमा में — ‘रक्तः’। ‘केन ?’ पूछा है तो उत्तर तृतीया में — ‘हरितवर्णेन’। ‘कान् ?’ पूछा है तो उत्तर द्वितीया बहुवचन में — ‘शुकान्’। यही संस्कृत में उत्तर मिलाने का सबसे भरोसेमन्द तरीका है।
Check it yourself: (ङ) में ‘शुकम्’ लिखना ग़लत होगा — प्रश्न ‘कान्’ (बहुवचन) है, तो उत्तर भी बहुवचन ‘शुकान्’ ही होगा। आदित्य के अपने शब्द थे — ‘ते कीदृशाः भवन्ति ? वयं द्रष्टुम् इच्छामः ।’