दीपकम् अध्याय 10 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
करे .......................... अङ्गुलिः भवति तर्जनी।
उत्तर

करे द्वितीया अङ्गुलिः भवति तर्जनी।

(हिन्दी अर्थ — हाथ में दूसरी उँगली तर्जनी होती है।)

चित्रे — १. अङ्गुष्ठः, २. तर्जनी, ३. मध्यमा, ४. अनामिका, ५. कनिष्ठिका।
‘अङ्गुलिः’ स्त्रीलिङ्गम् अस्ति → विशेषणम् अपि स्त्रीलिङ्गे = द्वितीया
क्यों ‘द्वितीयः’ नहीं: पूरणवाचक शब्द विशेषण है, अतः वह अपने विशेष्य ‘अङ्गुलिः’ (स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन) के अनुसार चलेगा — इसीलिए पट्टिका में प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी — सभी स्त्रीलिङ्ग रूप दिए हैं।
प्र2.
अनामिका .......................... अङ्गुलिः भवति।
उत्तर

अनामिका चतुर्थी अङ्गुलिः भवति।

(हिन्दी अर्थ — अनामिका चौथी उँगली होती है।)

चित्रानुसारम् — अङ्गुष्ठः (१) → तर्जनी (२) → मध्यमा (३) → अनामिका (४) → कनिष्ठिका (५)।
Did you know? ‘अनामिका’ शब्द का अर्थ ही है ‘जिसका नाम नहीं’ — अन् + नामिका। भारतीय परम्परा में इसी उँगली से तिलक लगाया जाता है।
प्र3.
करे .......................... अङ्गुलिः भवति अङ्गुष्ठः।
उत्तर

करे प्रथमा अङ्गुलिः भवति अङ्गुष्ठः।

(हिन्दी अर्थ — हाथ में पहली उँगली अंगूठा होती है।)

क्रमः — १. अङ्गुष्ठः, २. तर्जनी, ३. मध्यमा, ४. अनामिका, ५. कनिष्ठिका।
विशेषणम् = प्रथमा (‘अङ्गुलिः’ इति स्त्रीलिङ्गपदस्य विशेषणम्)।
प्र4.
कनिष्ठिका .......................... अङ्गुलिः भवति।
उत्तर

कनिष्ठिका पञ्चमी अङ्गुलिः भवति।

(हिन्दी अर्थ — कनिष्ठिका पाँचवीं उँगली होती है।)

कनिष्ठिका = सर्वेभ्यः कनिष्ठा (सबसे छोटी) अङ्गुलिः → क्रमे पञ्चमी
Tip: ‘कनिष्ठ’ का अर्थ है ‘सबसे छोटा’ और ‘ज्येष्ठ’ का ‘सबसे बड़ा’ — ये तुलनात्मक विशेषण भी संस्कृत में लिङ्ग के अनुसार बदलते हैं।
प्र5.
करे .......................... अङ्गुलिः भवति मध्यमा।
उत्तर

करे तृतीया अङ्गुलिः भवति मध्यमा।

(हिन्दी अर्थ — हाथ में तीसरी उँगली मध्यमा होती है।)

मध्यमा = मध्ये स्थिता अङ्गुलिः → पञ्चसु अङ्गुलिषु ठीक बीच में = तृतीया
क्रमःअङ्गुलिनामपूरणपदम् (स्त्री.)हिन्दी
अङ्गुष्ठःप्रथमाअंगूठा
तर्जनीद्वितीयातर्जनी
मध्यमातृतीयाबीच वाली
अनामिकाचतुर्थीअनामिका
कनिष्ठिकापञ्चमीछोटी उँगली
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ