कक्षा ७ संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? के लिए एनसीईआरटी समाधान
अद्यतन 2026-09-19
इस अध्याय के बारे में
पाठ का आरम्भ एक चित्र-संवाद से होता है — अध्यापकः संस्कृत-ओलम्पियाड्-परीक्षा के प्रथम, द्वितीय, तृतीय … स्थानों के विषय में छात्रों से पूछते हैं। विद्याधरः प्रथमम्, प्रीतिः द्वितीयम्, हेमलता तृतीयं स्थानं प्राप्तवती। एकः छात्रः चतुर्थः, एका पञ्चमी तथा एका नवमी अस्ति — किन्तु दशमः कोऽपि नास्ति। इसी प्रसंग से अध्यापक ‘दशमस्य विषये एका कथा’ सुनाते हैं — दश बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्, नदीं तीर्त्वा पारं गताः। प्रत्येक गणना करने वाला बालक स्वयं को छोड़कर गिनता है, अतः नव एव मिलते हैं; वे निश्चय करते हैं कि दशमः नद्यां मग्नः और विषण्णाः तूष्णीम् अतिष्ठन्। एकः पथिकः आकर सबको गिनता है, दश बालकाः मिलते हैं। वह नायक से कहता है — ‘दशमः त्वम् असि’। सब प्रहृष्टाः होकर आनन्देन गृहम् अगच्छन्। भाषिक-तत्त्व — संख्येयशब्द (एकम्, द्वे, त्रीणि …) और पूरणशब्द (प्रथमः/प्रथमा/प्रथमम्, द्वितीयः …) का भेद; पञ्चत
त्वरित पुनरावृत्ति
| शब्दः | संस्कृत-अर्थः | हिन्दी अर्थः | पाठे प्रयोगः |
|---|---|---|---|
| तीर्त्वा | सन्तरणं कृत्वा | तैरकर | ते तीर्त्वा पारं गताः। |
| स्नानाय | स्नाननिमित्तम् | नहाने के लिए | दश बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्। |
| चिरम् | बहुकालपर्यन्तम् | देर तक | ते नदीजले चिरं स्नानम् अकुर्वन्। |
| उत्तीर्णाः | पारं गताः | पार हुए | अपि सर्वे बालकाः नदीम् उत्तीर्णाः ? |
| अपरः | अन्यः | दूसरा | अपरः अपि बालकः पुनः अगणयत्। |
| स्वम् | आत्मानम् | स्वयं को | सः आत्मानं न अगणयत्। |
| मग्नः | विलीनः | डूब गया | दशमः नद्यां मग्नः। |
| विषण्णाः | खिन्नाः | दुःखी हुए | ते विषण्णाः तूष्णीम् अतिष्ठन्। |
| तूष्णीम् | निःशब्दम् | मौन | ते विषण्णाः तूष्णीम् अतिष्ठन्। |
| पथिकः | मार्गगन्ता | यात्री | तदा कश्चित् पथिकः तत्र आगच्छत्। |
| अगणयत् | गणनां कृतवान् | गिना | पथिकः तान् अगणयत्। |
| प्रहृष्टाः | आनन्दिताः | प्रसन्न | सर्वे प्रहृष्टाः भूत्वा अकथयन्। |
| कतमः | कियत्-संख्यात्मकः | कौन-सा | कतमः बालकः नद्यां मग्नः ? |
अभ्यास
- पाठ्य-प्रश्नाः (चित्र-संवादः)
- पाठ्य-प्रश्नाः (चित्र-संवादः)
- वयं शब्दार्थान् जानीमः
- अत्र इदम् अवधेयम्
- वयम् अभ्यासं कुर्मः
- वयम् अभ्यासं कुर्मः
- वयम् अभ्यासं कुर्मः
- वयम् अभ्यासं कुर्मः
- वयम् अभ्यासं कुर्मः
- वयम् अभ्यासं कुर्मः
- वयम् अभ्यासं कुर्मः
- योग्यताविस्तरः
- परियोजनाकार्यम्