कक्षा ७ संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ का आरम्भ एक चित्र-संवाद से होता है — अध्यापकः संस्कृत-ओलम्पियाड्-परीक्षा के प्रथम, द्वितीय, तृतीय … स्थानों के विषय में छात्रों से पूछते हैं। विद्याधरः प्रथमम्, प्रीतिः द्वितीयम्, हेमलता तृतीयं स्थानं प्राप्तवती। एकः छात्रः चतुर्थः, एका पञ्चमी तथा एका नवमी अस्ति — किन्तु दशमः कोऽपि नास्ति। इसी प्रसंग से अध्यापक ‘दशमस्य विषये एका कथा’ सुनाते हैं — दश बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्, नदीं तीर्त्वा पारं गताः। प्रत्येक गणना करने वाला बालक स्वयं को छोड़कर गिनता है, अतः नव एव मिलते हैं; वे निश्चय करते हैं कि दशमः नद्यां मग्नः और विषण्णाः तूष्णीम् अतिष्ठन्। एकः पथिकः आकर सबको गिनता है, दश बालकाः मिलते हैं। वह नायक से कहता है — ‘दशमः त्वम् असि’। सब प्रहृष्टाः होकर आनन्देन गृहम् अगच्छन्। भाषिक-तत्त्व — संख्येयशब्द (एकम्, द्वे, त्रीणि …) और पूरणशब्द (प्रथमः/प्रथमा/प्रथमम्, द्वितीयः …) का भेद; पञ्चत

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःसंस्कृत-अर्थःहिन्दी अर्थःपाठे प्रयोगः
तीर्त्वासन्तरणं कृत्वातैरकरते तीर्त्वा पारं गताः।
स्नानायस्नाननिमित्तम्नहाने के लिएदश बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्।
चिरम्बहुकालपर्यन्तम्देर तकते नदीजले चिरं स्नानम् अकुर्वन्।
उत्तीर्णाःपारं गताःपार हुएअपि सर्वे बालकाः नदीम् उत्तीर्णाः ?
अपरःअन्यःदूसराअपरः अपि बालकः पुनः अगणयत्।
स्वम्आत्मानम्स्वयं कोसः आत्मानं न अगणयत्।
मग्नःविलीनःडूब गयादशमः नद्यां मग्नः।
विषण्णाःखिन्नाःदुःखी हुएते विषण्णाः तूष्णीम् अतिष्ठन्।
तूष्णीम्निःशब्दम्मौनते विषण्णाः तूष्णीम् अतिष्ठन्।
पथिकःमार्गगन्तायात्रीतदा कश्चित् पथिकः तत्र आगच्छत्।
अगणयत्गणनां कृतवान्गिनापथिकः तान् अगणयत्।
प्रहृष्टाःआनन्दिताःप्रसन्नसर्वे प्रहृष्टाः भूत्वा अकथयन्।
कतमःकियत्-संख्यात्मकःकौन-साकतमः बालकः नद्यां मग्नः ?
  1. पाठ्य-प्रश्नाः (चित्र-संवादः)
  2. पाठ्य-प्रश्नाः (चित्र-संवादः)
  3. वयं शब्दार्थान् जानीमः
  4. अत्र इदम् अवधेयम्
  5. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  6. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  7. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  8. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  9. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  10. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  11. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  12. योग्यताविस्तरः
  13. परियोजनाकार्यम्
क्या यह उपयोगी रहा?