दीपकम् अध्याय 10 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
मासेषु पञ्चमः मासः कः ?
उत्तर

मासेषु पञ्चमः मासः श्रावणः (अस्ति)।

(हिन्दी अर्थ — महीनों में पाँचवाँ महीना श्रावण है।)

चैत्रः (१) → वैशाखः (२) → ज्येष्ठः (३) → आषाढः (४) → श्रावणः (५) → भाद्रपदः (६)
Did you know? श्रावण मास वर्षा-ऋतु का प्रमुख मास है; इसी में रक्षाबन्धन तथा नागपञ्चमी आते हैं।
प्र2.
मार्गशीर्षः कतमः मासः अस्ति ?
उत्तर

मार्गशीर्षः नवमः मासः अस्ति।

(हिन्दी अर्थ — मार्गशीर्ष नौवाँ महीना है।)

आश्विनः (७) → कार्त्तिकः (८) → मार्गशीर्षः (९) → पौषः (१०)
ध्यान दीजिए: ‘कतमः’ का उत्तर सदा पूरणवाचक शब्द में — ‘नवमः’, ‘नव’ नहीं। ‘मासः’ पुंलिङ्ग है, अतः ‘नवमः’ (पुंलिङ्ग रूप) ही आएगा।
प्र3.
मासेषु दशमः मासः कः ?
उत्तर

मासेषु दशमः मासः पौषः (अस्ति)।

(हिन्दी अर्थ — महीनों में दसवाँ महीना पौष है।)

मासेषु = मास + सप्तमी विभक्तिः, बहुवचनम् (निर्धारणे सप्तमी)।
क्रमः — … मार्गशीर्षः (९) → पौषः (१०) → माघः (११) → फाल्गुनः (१२)
प्र4.
कार्त्तिकः कतमः मासः अस्ति ?
उत्तर

कार्त्तिकः अष्टमः मासः अस्ति।

(हिन्दी अर्थ — कार्तिक आठवाँ महीना है।)

भाद्रपदः (६) → आश्विनः (७) → कार्त्तिकः (८)
Did you know? कार्त्तिक मास में दीपावली मनाई जाती है — इसीलिए पाठ के चित्र-पृष्ठ पर दीपक भी दिखाए गए हैं।
प्र5.
मासेषु अन्तिमः मासः कः ?
उत्तर

मासेषु अन्तिमः मासः फाल्गुनः (अस्ति)।

(हिन्दी अर्थ — महीनों में अन्तिम महीना फाल्गुन है।)

क्रमःपूरणपदम्भारतीयमासःऋतुः / पर्व
प्रथमःचैत्रःवसन्तः — नववर्षारम्भः
द्वितीयःवैशाखःग्रीष्मारम्भः
तृतीयःज्येष्ठःग्रीष्मः
चतुर्थःआषाढःवर्षारम्भः
पञ्चमःश्रावणःवर्षा — रक्षाबन्धनम्
षष्ठःभाद्रपदःवर्षा — गणेशचतुर्थी
सप्तमःआश्विनःशरद् — नवरात्रम्
अष्टमःकार्त्तिकःशरद् — दीपावली
नवमःमार्गशीर्षःहेमन्तः
१०दशमःपौषःहेमन्तः
११एकादशःमाघःशिशिरः — वसन्तपञ्चमी
१२द्वादशःफाल्गुनःशिशिरः — होलिका
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ