प्र1.
यथा – .............................. (१) पाठशाला – एका पाठशाला · .............................. (१) पाठशाला अस्ति। तत्र .............................. (३) अध्यापकाः सन्ति। साहित्यकक्षायां .............................. (२०) छात्राः सन्ति। एकस्मिन् दिने .............................. (१) निरीक्षकः आगतवान्। तस्मिन् दिने साहित्यकक्षायां .............................. (१५) छात्राः उपस्थिताः। .............................. (५) अनुपस्थिताः। निरीक्षकः .............................. (१०) शब्दान् लेखितुम् उक्तवान्। .............................. (२) छात्रौ .............................. (७) शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तौ। .............................. (१) छात्रः सर्वान् अपि .............................. (१०) शब्दान् सम्यक् लिखितवान्। अवशिष्टाः .............................. (१२) छात्राः .............................. (९) शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तः।
उत्तर
पूर्णः गद्यांशः इत्थम् —
एका (१) पाठशाला अस्ति। तत्र त्रयः (३) अध्यापकाः सन्ति। साहित्यकक्षायां विंशतिः (२०) छात्राः सन्ति। एकस्मिन् दिने एकः (१) निरीक्षकः आगतवान्। तस्मिन् दिने साहित्यकक्षायां पञ्चदश (१५) छात्राः उपस्थिताः। पञ्च (५) अनुपस्थिताः। निरीक्षकः दश (१०) शब्दान् लेखितुम् उक्तवान्। द्वौ (२) छात्रौ सप्त (७) शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तौ। एकः (१) छात्रः सर्वान् अपि दश (१०) शब्दान् सम्यक् लिखितवान्। अवशिष्टाः द्वादश (१२) छात्राः नव (९) शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तः।
| अङ्कः | संख्यावाचकपदम् | लिङ्गम् / वचनम् | किमर्थम् एतत् रूपम् |
|---|---|---|---|
| (१) पाठशाला | एका | स्त्रीलिङ्गम्, एकवचनम् | ‘पाठशाला’ स्त्रीलिङ्गम् |
| (३) अध्यापकाः | त्रयः | पुंलिङ्गम्, बहुवचनम् | ‘अध्यापकाः’ पुंलिङ्गम् |
| (२०) छात्राः | विंशतिः | स्त्रीलिङ्गम् (सङ्ख्यावाचकम्) | २० तः परं संख्यापदम् एकवचने |
| (१) निरीक्षकः | एकः | पुंलिङ्गम्, एकवचनम् | ‘निरीक्षकः’ पुंलिङ्गम् |
| (१५) छात्राः | पञ्चदश | त्रिषु लिङ्गेषु समानम् | पञ्चतः आरभ्य रूपं न बदलति |
| (५) अनुपस्थिताः | पञ्च | त्रिषु लिङ्गेषु समानम् | तदेव नियमम् |
| (१०) शब्दान् | दश | त्रिषु लिङ्गेषु समानम् | तदेव नियमम् |
| (२) छात्रौ | द्वौ | पुंलिङ्गम्, द्विवचनम् | ‘छात्रौ’ द्विवचनम् |
| (७) शब्दान् | सप्त | त्रिषु लिङ्गेषु समानम् | — |
| (१) छात्रः | एकः | पुंलिङ्गम्, एकवचनम् | ‘छात्रः’ पुंलिङ्गम् |
| (१२) छात्राः | द्वादश | त्रिषु लिङ्गेषु समानम् | — |
| (९) शब्दान् | नव | त्रिषु लिङ्गेषु समानम् | — |
मुख्य नियम: १ से ४ तक के संख्यावाचक शब्द तीनों लिङ्गों में अलग-अलग रूप लेते हैं — एकः/एका/एकम्, द्वौ/द्वे/द्वे, त्रयः/तिस्रः/त्रीणि, चत्वारः/चतस्रः/चत्वारि। पञ्चतः आरभ्य संख्याशब्दानां त्रिषु लिङ्गेषु समानरूपाणि भवन्ति — इसलिए पञ्च, सप्त, नव, दश, द्वादश, पञ्चदश सब जगह एक जैसे रहते हैं।
Check it yourself: कक्षा में कुल २० छात्र थे — १५ उपस्थित + ५ अनुपस्थित = २०। ✓ और उपस्थित १५ में से — २ छात्रों ने ७ शब्द, १ छात्र ने १० शब्द, शेष १२ ने ९ शब्द लिखे; २ + १ + १२ = १५। ✓ अतः ‘अवशिष्टाः’ की संख्या द्वादश ही होगी।