दीपकम् अध्याय 10 योग्यताविस्तरः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
१. संख्येयशब्दाः — (संख्या, पूरणशब्दाः — पुं., स्त्री., नपुं.) सारिणीम् अभ्यस्यन्तु।
उत्तर

संख्येयशब्दः बताता है ‘कितने’, और पूरणशब्दः बताता है ‘कौन-से क्रम पर’। पूरणशब्द विशेषण हैं, अतः तीनों लिङ्गों में उनके तीन रूप बनते हैं।

संख्येयशब्दःसंख्यापूरणशब्दः — पुं.पूरणशब्दः — स्त्री.पूरणशब्दः — नपुं.
एकम्प्रथमःप्रथमाप्रथमम्
द्वेद्वितीयःद्वितीयाद्वितीयम्
त्रीणितृतीयःतृतीयातृतीयम्
चत्वारिचतुर्थःचतुर्थीचतुर्थम्
पञ्चपञ्चमःपञ्चमीपञ्चमम्
षट्षष्ठःषष्ठीषष्ठम्
सप्तसप्तमःसप्तमीसप्तमम्
अष्टअष्टमःअष्टमीअष्टमम्
नवनवमःनवमीनवमम्
दश१०दशमःदशमीदशमम्
एकादश११एकादशःएकादशीएकादशम्
द्वादश१२द्वादशःद्वादशीद्वादशम्
त्रयोदश१३त्रयोदशःत्रयोदशीत्रयोदशम्
चतुर्दश१४चतुर्दशःचतुर्दशीचतुर्दशम्
पञ्चदश१५पञ्चदशःपञ्चदशीपञ्चदशम्
षोडश१६षोडशःषोडशीषोडशम्
सप्तदश१७सप्तदशःसप्तदशीसप्तदशम्
अष्टादश१८अष्टादशःअष्टादशीअष्टादशम्
नवदश१९नवदशःनवदशीनवदशम्
विंशतिः२०विंशःविंशीविंशम्
प्रयोग कैसे करें: विशेष्य के लिङ्ग के अनुसार रूप चुनिए —
पुं. — सप्ताहस्य प्रथमः दिवसः रविवासरः।
स्त्री. — करे प्रथमा अङ्गुलिः अङ्गुष्ठः भवति।
नपुं. — विद्याधरः प्रथमं स्थानं प्राप्तवान्।
Tip: ११ से आगे पूरणशब्द ‘-शः / -शी / -शम्’ में बनते हैं — एकादशः, एकादशी, एकादशम्। तिथियों के नाम (एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी) इन्हीं स्त्रीलिङ्ग रूपों से बने हैं।
प्र2.
२. संख्या (एकतः शतपर्यन्तम्) — सारिणीम् अभ्यस्यन्तु।
उत्तर

एक से सौ तक की संस्कृत संख्याएँ —

१–१०शब्दः११–२०शब्दः२१–३०शब्दः३१–४०शब्दः४१–५०शब्दः
एकम्११एकादश२१एकविंशतिः३१एकत्रिंशत्४१एकचत्वारिंशत्
द्वे१२द्वादश२२द्वाविंशतिः३२द्वात्रिंशत्४२द्विचत्वारिंशत्
त्रीणि१३त्रयोदश२३त्रयोविंशतिः३३त्रयस्त्रिंशत्४३त्रिचत्वारिंशत्
चत्वारि१४चतुर्दश२४चतुर्विंशतिः३४चतुस्त्रिंशत्४४चतुश्चत्वारिंशत्
पञ्च१५पञ्चदश२५पञ्चविंशतिः३५पञ्चत्रिंशत्४५पञ्चचत्वारिंशत्
षट्१६षोडश२६षड्विंशतिः३६षड्त्रिंशत्४६षड्चत्वारिंशत्
सप्त१७सप्तदश२७सप्तविंशतिः३७सप्तत्रिंशत्४७सप्तचत्वारिंशत्
अष्ट१८अष्टादश२८अष्टाविंशतिः३८अष्टत्रिंशत्४८अष्टचत्वारिंशत्
नव१९नवदश२९नवविंशतिः३९नवत्रिंशत्४९नवचत्वारिंशत्
१०दश२०विंशतिः३०त्रिंशत्४०चत्वारिंशत्५०पञ्चाशत्
५१–६०शब्दः६१–७०शब्दः७१–८०शब्दः८१–९०शब्दः९१–१००शब्दः
५१एकपञ्चाशत्६१एकषष्टिः७१एकसप्ततिः८१एकाशीतिः९१एकनवतिः
५२द्विपञ्चाशत्६२द्विषष्टिः७२द्विसप्ततिः८२द्व्यशीतिः९२द्विनवतिः
५३त्रिपञ्चाशत्६३त्रिषष्टिः७३त्रिसप्ततिः८३त्र्यशीतिः९३त्रिनवतिः
५४चतुःपञ्चाशत्६४चतुष्षष्टिः७४चतुस्सप्ततिः८४चतुरशीतिः९४चतुर्णवतिः
५५पञ्चपञ्चाशत्६५पञ्चषष्टिः७५पञ्चसप्ततिः८५पञ्चाशीतिः९५पञ्चनवतिः
५६षट्पञ्चाशत्६६षट्षष्टिः७६षट्सप्ततिः८६षडशीतिः९६षण्णवतिः
५७सप्तपञ्चाशत्६७सप्तषष्टिः७७सप्तसप्ततिः८७सप्ताशीतिः९७सप्तनवतिः
५८अष्टपञ्चाशत्६८अष्टषष्टिः७८अष्टसप्ततिः८८अष्टाशीतिः९८अष्टनवतिः
५९नवपञ्चाशत्६९नवषष्टिः७९नवसप्ततिः८९नवाशीतिः९९नवनवतिः
६०षष्टिः७०सप्ततिः८०अशीतिः९०नवतिः१००शतम्
बनावट का नियम: २१ से आगे संख्या ‘इकाई + दहाई’ के जोड़ से बनती है — एक + विंशतिः = एकविंशतिः (२१), नव + चत्वारिंशत् = नवचत्वारिंशत् (४९)। जोड़ते समय सन्धि लगती है — षट् + विंशतिः = षड्विंशतिः, षट् + नवतिः = षण्णवतिः, चतुर् + नवतिः = चतुर्णवतिः
Try This: अपनी जन्मतिथि, कक्षा की छात्र-संख्या और अपने घर का नम्बर संस्कृत में लिखिए — जैसे ‘अस्माकं कक्षायाम् अष्टत्रिंशत् छात्राः सन्ति।’
प्र3.
३. संकटनाशनं श्रीगणेशस्तोत्रं पठन्तु गायन्तु च। — प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम्॥ भक्तावासं स्मरेन्नित्यमायुःकामार्थसिद्धये॥१॥ प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम्॥ तृतीयं कृष्णपिङ्गाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम्॥२॥ लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं विकटमेव च॥ सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं धूम्रवर्णं तथाष्टमम्॥३॥ नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु विनायकम्। एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम्॥४॥
उत्तर

श्लोकः १ — प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम्। भक्तावासं स्मरेन्नित्यमायुःकामार्थसिद्धये॥

पदच्छेदः — प्रणम्य + शिरसा + देवम् + गौरीपुत्रम् + विनायकम् + भक्त-आवासम् + स्मरेत् + नित्यम् + आयुः-काम-अर्थ-सिद्धये।
सन्धिः — स्मरेन्नित्यम् = स्मरेत् + नित्यम्; नित्यमायुः = नित्यम् + आयुः
अन्वयः — आयुःकामार्थसिद्धये शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकं भक्तावासं प्रणम्य नित्यं स्मरेत्।

अर्थः — आयु, कामना तथा धन की सिद्धि के लिए, भक्तों के हृदय में निवास करने वाले, गौरी के पुत्र देव विनायक को सिर झुकाकर प्रणाम करके नित्य स्मरण करना चाहिए।

श्लोकः २ — प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम्। तृतीयं कृष्णपिङ्गाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम्॥

पदच्छेदः — प्रथमम् + वक्रतुण्डम् + च + एकदन्तम् + द्वितीयकम् + तृतीयम् + कृष्णपिङ्गाक्षम् + गजवक्त्रम् + चतुर्थकम्।
अन्वयः — प्रथमं वक्रतुण्डं च, द्वितीयकम् एकदन्तं, तृतीयं कृष्णपिङ्गाक्षं, चतुर्थकं गजवक्त्रम् (स्मरेत्)।

अर्थः — (गणेश का) पहला नाम वक्रतुण्ड, दूसरा एकदन्त, तीसरा कृष्णपिङ्गाक्ष और चौथा गजवक्त्र है।

श्लोकः ३ — लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं विकटमेव च। सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं धूम्रवर्णं तथाष्टमम्॥

पदच्छेदः — लम्बोदरम् + पञ्चमम् + च + षष्ठम् + विकटम् + एव + च + सप्तमम् + विघ्नराजेन्द्रम् + धूम्रवर्णम् + तथा + अष्टमम्।
सन्धिः — तथाष्टमम् = तथा + अष्टमम् (दीर्घसन्धिः)।
अन्वयः — पञ्चमं लम्बोदरं च, षष्ठं विकटम् एव च, सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं, तथा अष्टमं धूम्रवर्णम् (स्मरेत्)।

अर्थः — पाँचवाँ नाम लम्बोदर, छठा विकट, सातवाँ विघ्नराजेन्द्र तथा आठवाँ धूम्रवर्ण है।

श्लोकः ४ — नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु विनायकम्। एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम्॥

पदच्छेदः — नवमम् + भालचन्द्रम् + च + दशमम् + तु + विनायकम् + एकादशम् + गणपतिम् + द्वादशम् + तु + गजाननम्।
अन्वयः — नवमं भालचन्द्रं च, दशमं तु विनायकम्, एकादशं गणपतिं, द्वादशं तु गजाननम् (स्मरेत्)।

अर्थः — नौवाँ नाम भालचन्द्र, दसवाँ विनायक, ग्यारहवाँ गणपति और बारहवाँ गजानन है।

क्रमःपूरणपदम्गणेशनामनाम का भाव
प्रथमम्वक्रतुण्डःटेढ़ी सूँड वाले
द्वितीयकम्एकदन्तःएक दाँत वाले
तृतीयम्कृष्णपिङ्गाक्षःश्याम-भूरे नेत्रों वाले
चतुर्थकम्गजवक्त्रःहाथी के मुख वाले
पञ्चमम्लम्बोदरःबड़े उदर वाले
षष्ठम्विकटःविशाल रूप वाले
सप्तमम्विघ्नराजेन्द्रःविघ्नों के अधिपति
अष्टमम्धूम्रवर्णःधूम्र-वर्ण वाले
नवमम्भालचन्द्रःमस्तक पर चन्द्र धारण करने वाले
१०दशमम्विनायकःश्रेष्ठ नायक
११एकादशम्गणपतिःगणों के स्वामी
१२द्वादशम्गजाननःहाथी जैसे मुख वाले
भावः यह स्तोत्र गणेश जी के बारह नामों को प्रथम से द्वादश तक क्रम से गिनाता है। पाठ के प्रसंग में यह पूरणवाचक शब्दों का सबसे सुन्दर उदाहरण है — प्रथम, द्वितीयक, तृतीय, चतुर्थक, पञ्चम, षष्ठ, सप्तम, अष्टम, नवम, दशम, एकादश, द्वादश। ‘संकटनाशन’ नाम इसलिए है कि श्रद्धा से इसका पाठ करने पर संकट दूर होते हैं और मन एकाग्र होता है। यहाँ भक्ति और व्याकरण — दोनों एक साथ सधते हैं।
Tip: ‘द्वितीयकम्’ और ‘चतुर्थकम्’ में ‘क’ केवल छन्द (श्लोक की लय) पूरा करने के लिए जुड़ा स्वार्थिक प्रत्यय है; अर्थ ‘द्वितीयम्’ और ‘चतुर्थम्’ ही है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ