श्लोकः १ — प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम्। भक्तावासं स्मरेन्नित्यमायुःकामार्थसिद्धये॥
पदच्छेदः — प्रणम्य + शिरसा + देवम् + गौरीपुत्रम् + विनायकम् + भक्त-आवासम् + स्मरेत् + नित्यम् + आयुः-काम-अर्थ-सिद्धये।
सन्धिः — स्मरेन्नित्यम् = स्मरेत् + नित्यम्; नित्यमायुः = नित्यम् + आयुः।
अन्वयः — आयुःकामार्थसिद्धये शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकं भक्तावासं प्रणम्य नित्यं स्मरेत्।
अर्थः — आयु, कामना तथा धन की सिद्धि के लिए, भक्तों के हृदय में निवास करने वाले, गौरी के पुत्र देव विनायक को सिर झुकाकर प्रणाम करके नित्य स्मरण करना चाहिए।
श्लोकः २ — प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम्। तृतीयं कृष्णपिङ्गाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम्॥
पदच्छेदः — प्रथमम् + वक्रतुण्डम् + च + एकदन्तम् + द्वितीयकम् + तृतीयम् + कृष्णपिङ्गाक्षम् + गजवक्त्रम् + चतुर्थकम्।
अन्वयः — प्रथमं वक्रतुण्डं च, द्वितीयकम् एकदन्तं, तृतीयं कृष्णपिङ्गाक्षं, चतुर्थकं गजवक्त्रम् (स्मरेत्)।
अर्थः — (गणेश का) पहला नाम वक्रतुण्ड, दूसरा एकदन्त, तीसरा कृष्णपिङ्गाक्ष और चौथा गजवक्त्र है।
श्लोकः ३ — लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं विकटमेव च। सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं धूम्रवर्णं तथाष्टमम्॥
पदच्छेदः — लम्बोदरम् + पञ्चमम् + च + षष्ठम् + विकटम् + एव + च + सप्तमम् + विघ्नराजेन्द्रम् + धूम्रवर्णम् + तथा + अष्टमम्।
सन्धिः — तथाष्टमम् = तथा + अष्टमम् (दीर्घसन्धिः)।
अन्वयः — पञ्चमं लम्बोदरं च, षष्ठं विकटम् एव च, सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं, तथा अष्टमं धूम्रवर्णम् (स्मरेत्)।
अर्थः — पाँचवाँ नाम लम्बोदर, छठा विकट, सातवाँ विघ्नराजेन्द्र तथा आठवाँ धूम्रवर्ण है।
श्लोकः ४ — नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु विनायकम्। एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम्॥
पदच्छेदः — नवमम् + भालचन्द्रम् + च + दशमम् + तु + विनायकम् + एकादशम् + गणपतिम् + द्वादशम् + तु + गजाननम्।
अन्वयः — नवमं भालचन्द्रं च, दशमं तु विनायकम्, एकादशं गणपतिं, द्वादशं तु गजाननम् (स्मरेत्)।
अर्थः — नौवाँ नाम भालचन्द्र, दसवाँ विनायक, ग्यारहवाँ गणपति और बारहवाँ गजानन है।
भावः यह स्तोत्र गणेश जी के बारह नामों को प्रथम से द्वादश तक क्रम से गिनाता है। पाठ के प्रसंग में यह पूरणवाचक शब्दों का सबसे सुन्दर उदाहरण है — प्रथम, द्वितीयक, तृतीय, चतुर्थक, पञ्चम, षष्ठ, सप्तम, अष्टम, नवम, दशम, एकादश, द्वादश। ‘संकटनाशन’ नाम इसलिए है कि श्रद्धा से इसका पाठ करने पर संकट दूर होते हैं और मन एकाग्र होता है। यहाँ भक्ति और व्याकरण — दोनों एक साथ सधते हैं।
Tip: ‘द्वितीयकम्’ और ‘चतुर्थकम्’ में ‘क’ केवल छन्द (श्लोक की लय) पूरा करने के लिए जुड़ा स्वार्थिक प्रत्यय है; अर्थ ‘द्वितीयम्’ और ‘चतुर्थम्’ ही है।