कक्षा ७ संस्कृत अध्याय 9 अन्नाद् भवन्ति भूतानि के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ का स्वरूप — यह माता और पुत्री का संवाद है। पुत्री की जिज्ञासा है — ‘वयं मनुष्याः प्राणिनः कीटाः च कथं भूलोके आगताः ?’ माता उत्तर में सृष्टि की उत्पत्ति का क्रम बताती है, जो उपनिषदों में वर्णित है। सृष्टिक्रम (मुख्य विषय) — ब्रह्मणः आकाशः → आकाशात् वायुः → वायोः अग्निः → अग्नेः जलम् → जलात् पृथिवी → पृथिव्याः ओषधयः/सस्यानि → सस्येभ्यः आहारः → आहारात् कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः । यही क्रम पाठ के अन्त में तैत्तिरीयोपनिषद् (२-१-२) के वचन में भी दिया गया है। ‘ब्रह्म’ का अर्थ — पाठ के अनुसार ब्रह्म कोई मूर्ति नहीं, अपितु सर्वत्र व्याप्त चेतना-शक्ति अथवा ऊर्जा है — ‘ब्रह्म इत्युक्ते चेतना-शक्तिः, ऊर्जा वा या सर्वत्र व्याप्ता अस्ति।’ जैसे आकाश और अणु सर्वत्र व्याप्त हैं। व्याकरण — पञ्चमी विभक्ति — जहाँ से कोई वस्तु अलग होती है, निकलती है या प्राप्त होती है, वहाँ अपादान कारक में पञ्चमी विभक्ति आ

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःपाठे प्रयुक्तः अर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थव्याकरण-सङ्केतः
भूतानिप्राणिनःसमस्त प्राणिगणनपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा बहुवचनम्
अम्ब !भोः मातः !माँ !सम्बोधन एकवचनम् (अम्बा)
ब्रह्मसमष्टि-चिति-शक्तिः / सर्वव्याप्तः परमेश्वरःसर्वत्र व्याप्त चेतन शक्ति व ऊर्जानपुंसकलिङ्गम् (ब्रह्मन्)
ब्रह्मणःसर्वव्याप्त-परमेश्वरात्सृष्टिकर्ता सेपञ्चमी एकवचनम् — अपादानम्
काचित्का अपिकोईस्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा एकवचनम्
जिज्ञासाज्ञातुम् इच्छाजानने की इच्छाआकारान्तः स्त्रीलिङ्गः
तदर्थम्अतःइसलिएअव्ययम्
जानीयात्अवगच्छेत्जानना चाहिएविधिलिङ्, प्रथमपुरुष एकवचनम्
वत्से !हे पुत्रि !बेटी !सम्बोधन एकवचनम् (वत्सा)
अग्नेःवह्नेःआग सेपञ्चमी एकवचनम् (इकारान्तः पुं.)
ओषधीनाम्औषधोपयोगि-पादपानाम्जड़ी-बूटियों काषष्ठी बहुवचनम् (ईकारान्तः स्त्री.)
विस्मृतवती / उक्तवतीन स्मृतवती / अवदत्भूल गयी / बोलीस्त्रीलिङ्गे भूतकालिकं कृदन्तम्
  1. पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः
  2. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  3. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  4. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  5. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  6. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  7. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  8. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  9. योग्यताविस्तारः
  10. परियोजनाकार्यम्
क्या यह उपयोगी रहा?