कक्षा ७ संस्कृत अध्याय 8 हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ का स्वरूप — यह पाठ दस सूक्तियों का संकलन है। पाठ का शीर्षक ही दसवीं सूक्ति है — ‘हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः’ अर्थात् ऐसी बात जो हितकारी भी हो और मन को भाने वाली भी हो, दुर्लभ होती है। सूक्ति क्या है — सु + उक्तिः = सूक्तिः , अर्थात् ‘शोभना उक्तिः’ — सुन्दर वचन। पाठ के आरम्भिक संवाद में आचार्य कहते हैं कि सूक्तियों में जीवनमूल्य निहित रहते हैं, वे हमें सन्मार्ग की ओर ले जाती हैं, और संस्कृतसाहित्ये सूक्तीनां भाण्डागारः अस्ति (संस्कृत साहित्य सूक्तियों का भण्डार है)। दस सूक्तियाँ — (१) माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः (२) न रत्नमन्विष्यति, मृग्यते हि तत् (३) शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम् (४) क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् (५) सुखार्थिनः कुतो विद्या, कुतो विद्यार्थिनः सुखम् (६) गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः (७) मा ब्रूहि दीनं वचः (८) यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् (९) शी

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःसंस्कृत अर्थः (पर्यायः)हिन्दी अर्थकिस सूक्ति / प्रसंग में
चरआचरणं कुरुआचरण करो‘सत्यं वद, धर्मं चर’ — प्रारम्भिक संवाद
इत्युक्तेइति कथनेअर्थात्‘सूक्तिः’ इत्युक्ते ‘सुन्दरं वचनम्’
भाण्डागारःकोषःभण्डारसंस्कृतसाहित्ये सूक्तीनां भाण्डागारः अस्ति
अन्विष्यति / मृग्यतेअन्वेषणं करोति / अन्विष्यतेढूँढ़ता है / ढूँढ़ा जाता हैसूक्ति २ — न रत्नमन्विष्यति, मृग्यते हि तत्
आद्यम् / धर्मसाधनम्प्रथमम् / येन धर्मसिद्धिः भवतिपहला / धर्म-सिद्धि का साधनसूक्ति ३ — शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्
क्षणशः / कणशःक्षणे क्षणे / कणे कणेप्रत्येक पल में / प्रत्येक कण मेंसूक्ति ४
अर्थम् / साधयेत्वित्तम् / सम्पादयेत्धन को / अर्जन करना चाहिएसूक्ति ४
सुखार्थिनःसुखम् इच्छतःसुख चाहने वाले कासूक्ति ५
पूजास्थानम् / वयःश्रद्धायोग्यम् / अवस्थावन्दनीय / आयुसूक्ति ६
मा / ब्रूहि / दीनम्न / वद / दैन्यम्मत / बोलो / दयनीयसूक्ति ७ — मा ब्रूहि दीनं वचः (भावार्थे — विकत्थनम् = मिथ्या आत्म-प्रशंसा)
क्रियावान्क्रियाशीलःसक्रिय, कर्मशीलसूक्ति ८ — यस्तु क्रियावान् पुरुषः
शीलम्आचरणम्चरित्रसूक्ति ९ — शीलं परं भूषणम्
  1. पाठे विद्यमानः प्रश्नः
  2. पाठस्य सूक्तयः
  3. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  4. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  5. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  6. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  7. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  8. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  9. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  10. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  11. योग्यताविस्तरः
  12. परियोजनाकार्यम्
  13. कार्यकलापः
क्या यह उपयोगी रहा?