कक्षा ७ संस्कृत अध्याय 7 ईशावास्यम् इदं सर्वम् के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ का मूल वाक्य — ‘ ईशावास्यम् इदं सर्वम् ’ अर्थात् यह सम्पूर्ण जगत् ईश्वर से व्याप्त है । यह ईशोपनिषद् का प्रसिद्ध वचन है। आचार्या इसी को समझाने के लिए प्रह्लाद की कथा सुनाती हैं। कथा का आरम्भ — दैत्यराज हिरण्यकशिपु स्वयं को सर्वशक्तिमान् और अमर मानता है। सभा में मन्त्री, दैत्यपुरोहित और सेनापति उसकी स्तुति करते हैं, किन्तु मन्त्री संकोच से बताता है कि उसका अपना पुत्र प्रह्लाद अहर्निश हरि का गुणगान करता है। प्रह्लाद पर अत्याचार — गज के पद-दलन से, ऊँचे पर्वत-शिखर से गिराने से और रस्सी से बाँधकर समुद्र में फेंकने से भी प्रह्लाद जीवित रहता है, क्योंकि नारायण उसकी रक्षा करते हैं। होलिका-दहन — ब्रह्मा के वरदान से होलिका को अग्नि नहीं जलाती। वह प्रह्लाद को गोद में लेकर अग्नि में बैठती है, किन्तु वरदान का दुरुपयोग करने के कारण अग्नि होलिका को ही जला देती है और प्रह्लाद सुरक्षित रहता है। इसी से

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थEnglish
ईशावास्यम्ईश्वरेण व्याप्तम्ईश्वर से व्याप्तPervaded by God
राजगम्भीरःराजसु गम्भीरःराजाओं में कुशलतमThe best amongst the Kings
सर्वशक्तिमान्सर्वसामर्थ्यवान्सबसे अधिक शक्तिशालीAll powerful
यज्ञभागःहविःयज्ञ-आहुतिYajna offering
कुलकलङ्कःकुलपातकःवंश को कलंकित करने वालाOne who brings ill-fame to the family
अहर्निशम्अहोरात्रःदिन-रातDay and night
पद-दलनेनपदकुट्टनेनपैरों के द्वारा कुचलने सेStamped (by foot)
उत्तुङ्गशिखरात्उन्नतपर्वतस्य अग्रभागात्ऊँचे पर्वत के शिखर सेFrom the peak of a high mountain
रज्ज्वावराटकेनरस्सी के द्वाराBy the rope
अलं चिन्तयाचिन्तां मा कुरुचिंता मत करोDo not worry
पितृष्वसः !पितुः भगिनि !हे बुआ !Hey Paternal Aunt !
आर्तनादम्चीत्कार-क्रन्दनम्चिल्लाकर रोनाCry for help
भङ्क्ष्यामिभग्नं करिष्यामितोड़ दूँगा(I) Shall break
कालोऽहम्यमः अहम्मैं मृत्यु हूँI am Death
देहल्याम्द्वारतलेदेहरी मेंThreshold
निजनखैःस्वस्य करजैःअपने नाखूनों सेBy own nails
वक्षःस्थलम्उरःस्थलम्छातीChest
भिनत्तिविदीर्णं करोतिचीरता हैTears apart
  1. पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः
  2. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  3. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  4. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  5. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  6. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  7. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  8. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  9. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  10. योग्यताविस्तारः
  11. परियोजनाकार्यम्
  12. कार्यकलापः
क्या यह उपयोगी रहा?