कक्षा ७ संस्कृत अध्याय 6 क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ का ढाँचा — आरम्भ में चित्रकथा (संवाद) है : बाहर वर्षा हो रही है, अतः सखियाँ घर के भीतर ही अन्त्याक्षरी क्रीडा खेलने का निश्चय करती हैं। शेष पाठ विद्या-विषयक दस सुभाषित श्लोकों का संग्रह है, जिनके साथ पुस्तक में पदच्छेदः, अन्वयः और भावार्थः दिए गए हैं। खेल का नियम — तस्य पद्यस्य अन्तिमेन व्यञ्जनवर्णेन द्वितीयगणस्य सदस्यः अन्यं श्लोकं गायति — जो गण श्लोक बोलता है, उसके अन्तिम व्यञ्जन से अगला गण नया श्लोक आरम्भ करता है। अन्त में यदि म्, विसर्गः (ः) या अनुस्वारः (ं) हो, तो उससे ठीक पहले वाला व्यञ्जन लिया जाता है। दस श्लोकों की शृंखला — किंशुकाः ( क् ) → काव्यशास्त्र… → वा ( व् ) → विद्या विवादाय… → रक्षणाय ( य् ) → येषां न विद्या… → चरन्ति ( त् ) → तदा वृत्तिश्च… → भवेत्तव ( व् ) → विद्या नाम… → पशुः ( श् ) → शनैः पन्थाः… → शनैः ( न् ) → न विद्यया विना… → समाचरेत् ( त् ) → ताराणां भूषणं… →

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थकहाँ आया
किंशुकाःपलाशवृक्षाःढाक / टेसू के पेड़ (सुन्दर पर गन्धहीन)श्लोक १
निर्गन्धाःगन्धहीनाःगन्धरहितश्लोक १
धीमताम्बुद्धिमताम्बुद्धिमान लोगों काश्लोक २
व्यसनेनभोगविलासेनभोग-विलास/बुरी लत के द्वाराश्लोक २
मदायगर्वायअभिमान के लिएश्लोक ३
परिपीडनायकष्टदानायकष्ट देने के लिएश्लोक ३
खलःदुष्टःदुर्जनश्लोक ३
शीलम्वृत्तम्चरित्रश्लोक ४
भारभूताःभारकराःभार-स्वरूपश्लोक ४
वृत्तिःउद्योगःआजीविकाश्लोक ५
तत्त्वज्ञानम्वास्तविकं ज्ञानम्यथार्थ ज्ञानश्लोक ५
प्रच्छन्नगुप्तम्आवृतं रक्षितं चढँका हुआ और सुरक्षितश्लोक ६
कन्थापुरातनवस्त्रैः निर्मितम् आस्तरणम्जीर्ण वस्त्रों से बनी मोटी चादरश्लोक ७
ध्रुवम्स्थिरम्निश्चित रूप सेश्लोक ८
सुमम्कुसुमम्पुष्पश्लोक ९
भ्रातृभाज्यम्भ्रातृ-भगिनीषु विभाजनयोग्यम्भाई-बहनों में बाँटने योग्यश्लोक १०
सर्वधनप्रधानम्सर्वेषु धनेषु मुख्यम्सभी धनों में प्रमुखश्लोक १०
  1. पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः
  2. पाठस्य श्लोकाः (१–५)
  3. पाठस्य श्लोकाः (६–१०)
  4. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  5. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  6. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  7. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  8. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  9. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  10. योग्यताविस्तरः
  11. परियोजनाकार्यम्
  12. कार्यकलापः
क्या यह उपयोगी रहा?