दीपकम् अध्याय 6 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — यथा : ताराणाम् — षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम् । (क) विद्याम् (ख) धनस्य (ग) कलहेन (घ) नराणाम् (ङ) मर्त्यलोके (च) ज्ञानाय (छ) राजसु
उत्तर
पदम्विभक्तिःवचनम्मूलशब्दः / अर्थः
यथा — ताराणाम्षष्ठी विभक्तिःबहुवचनम्तारा (स्त्रीलिङ्गः) — तारों का
(क) विद्याम्द्वितीया विभक्तिःएकवचनम्विद्या (स्त्रीलिङ्गः) — विद्या को
(ख) धनस्यषष्ठी विभक्तिःएकवचनम्धन (नपुंसकलिङ्गः) — धन का
(ग) कलहेनतृतीया विभक्तिःएकवचनम्कलह (पुंलिङ्गः) — झगड़े से
(घ) नराणाम्षष्ठी विभक्तिःबहुवचनम्नर (पुंलिङ्गः) — मनुष्यों का
(ङ) मर्त्यलोकेसप्तमी विभक्तिःएकवचनम्मर्त्यलोक (पुंलिङ्गः) — मृत्युलोक में
(च) ज्ञानायचतुर्थी विभक्तिःएकवचनम्ज्ञान (नपुंसकलिङ्गः) — ज्ञान के लिए
(छ) राजसुसप्तमी विभक्तिःबहुवचनम्राजन् (पुंलिङ्गः) — राजाओं में
पहचानने की कुंजी (विभक्ति-चिह्न):
  • -म् (विद्याम्) → द्वितीया एकवचन — ‘को’।
  • -एन / -या (कलहेन, विद्यया) → तृतीया एकवचन — ‘से/द्वारा’।
  • -आय (ज्ञानाय, दानाय) → चतुर्थी एकवचन — ‘के लिए’।
  • -स्य (धनस्य) → षष्ठी एकवचन; -आनाम् / -ाणाम् (नराणाम्, ताराणाम्) → षष्ठी बहुवचन — ‘का/के/की’।
  • -ए (मर्त्यलोके) → सप्तमी एकवचन; -सु / -षु (राजसु, धनेषु) → सप्तमी बहुवचन — ‘में/पर’।
सावधानी: नराणाम् में ‘ण’ है, ‘न’ नहीं — णत्व-विधान के कारण (‘र्’ के बाद ‘न्’ का ‘ण्’ हो जाता है)। तथा राजसु ‘राजन्’ शब्द का सप्तमी बहुवचन है, इसमें ‘न्’ लुप्त हो गया है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ