दीपकम् अध्याय 6 योग्यताविस्तरः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
नास्ति विद्यासमो बन्धुर्नास्ति विद्यासमः सुहृत् । नास्ति विद्यासमं वित्तं नास्ति विद्यासमं सुखम् ॥ — अस्य श्लोकस्य अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — विद्यासमः बन्धुः न अस्ति, विद्यासमः सुहृत् न अस्ति, विद्यासमं वित्तं न अस्ति, विद्यासमं सुखं न अस्ति ।

अर्थः — विद्या के समान कोई बन्धु नहीं है, विद्या के समान कोई मित्र नहीं है, विद्या के समान कोई धन नहीं है और विद्या के समान कोई सुख नहीं है।

भावः — श्लोक चार बार ‘नास्ति’ दोहराकर विद्या को बन्धु, मित्र, धन और सुख — चारों से बड़ा बताता है। बन्धु और मित्र साथ छोड़ सकते हैं, धन समाप्त हो सकता है, सुख क्षणिक होता है; पर विद्या जीवन भर साथ रहती है और चारों की भूमिका अकेले निभा देती है।
सन्धि: नास्ति = न + अस्ति (दीर्घ-सन्धि); बन्धुर्नास्ति = बन्धुः + नास्ति (विसर्ग-सन्धि)। विद्यासमः = विद्यया समः (तृतीया-तत्पुरुष समास)।
प्र2.
विद्याभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः । अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम् ॥ — अस्य श्लोकस्य अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — विद्याभ्यासः, तपः, ज्ञानम्, इन्द्रियाणां संयमः, अहिंसा, गुरुसेवा च — (एतत्) परं निःश्रेयसकरम् (अस्ति) ।

अर्थः — विद्या का अभ्यास, तप, ज्ञान, इन्द्रियों का संयम, अहिंसा और गुरु की सेवा — ये सब परम कल्याण करने वाले हैं।

भावः — श्लोक छह साधन गिनाता है जो मनुष्य को निःश्रेयस (परम कल्याण/मोक्ष) तक पहुँचाते हैं। ध्यान दीजिए कि इनमें केवल पढ़ाई नहीं है — संयम, अहिंसा और गुरुसेवा भी हैं। अर्थात् विद्या तभी फलती है जब साथ में चरित्र हो।
सन्धि-विच्छेद: विद्याभ्यासस्तपः = विद्याभ्यासः + तपः; ज्ञानमिन्द्रियाणाम् = ज्ञानम् + इन्द्रियाणाम् । निःश्रेयसकरम् = निःश्रेयसं करोति इति (परम कल्याण करने वाला)।
प्र3.
ज्ञातिभिर्वण्ट्यते नैव चोरेणापि न नीयते । दाने नैव क्षयं याति विद्यारत्नं महाधनम् ॥ — अस्य श्लोकस्य अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — (विद्यारत्नं) ज्ञातिभिः न एव वण्ट्यते, चोरेण अपि न नीयते, दाने (कृते) न एव क्षयं याति — (अतः) विद्यारत्नं महाधनम् (अस्ति) ।

अर्थः — विद्यारूपी रत्न को न सगे-सम्बन्धी बाँटते हैं, न चोर ले जा सकता है, और दान करने पर भी वह क्षीण नहीं होता — इसलिए विद्यारूपी रत्न ही महान् धन है।

भावः — यह श्लोक पाठ के दसवें श्लोक (न चोरहार्यं…) का ही विस्तार है। साधारण धन बँटता है, चोरी जाता है और खर्च होने पर घटता है; विद्या इन तीनों दोषों से मुक्त है — दाने नैव क्षयं याति — दूसरों को देने पर भी घटती नहीं। इसीलिए उसे महाधनम् कहा गया।
शब्दार्थ: ज्ञातिभिः = सम्बन्धिभिः (सगे-सम्बन्धियों द्वारा, तृतीया बहुवचन); वण्ट्यते = विभज्यते (बाँटा जाता है); नीयते = ले जाया जाता है (कर्मवाच्य); क्षयं याति = घटता है।
प्र4.
‘विद्या’ इति शब्दस्य रूपाणि लिखन्तु (सर्वासु विभक्तिषु, त्रिषु वचनेषु) ।
उत्तर

विद्या — आकारान्तः स्त्रीलिङ्गः शब्दः (‘रमा’ शब्दवत्) ।

विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाविभक्तिःविद्याविद्येविद्याः
द्वितीयाविभक्तिःविद्याम्विद्येविद्याः
तृतीयाविभक्तिःविद्ययाविद्याभ्याम्विद्याभिः
चतुर्थीविभक्तिःविद्यायैविद्याभ्याम्विद्याभ्यः
पञ्चमीविभक्तिःविद्यायाःविद्याभ्याम्विद्याभ्यः
षष्ठीविभक्तिःविद्यायाःविद्ययोःविद्यानाम्
सप्तमीविभक्तिःविद्यायाम्विद्ययोःविद्यासु
सम्बोधनम्(हे) विद्ये !(हे) विद्ये !(हे) विद्याः !
पाठ में इन रूपों का प्रयोग: विद्या (प्रथमा — ‘विद्या सर्वस्य भूषणम्’), विद्याम् (द्वितीया — ‘विद्यां न अर्जयन्ति’), विद्यया (तृतीया — ‘न विद्यया विना सौख्यम्’), विद्यायाः (षष्ठी — ‘विद्यायाः उपयोगम्’) ।
याद रखने की तरकीब: पञ्चमी और षष्ठी का एकवचन दोनों विद्यायाः ही है, तथा प्रथमा-द्वितीया का द्विवचन दोनों विद्ये है — अर्थ वाक्य से ही तय होगा। इसी प्रकार रमा, लता, बालिका, गङ्गा, माला आदि सभी आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द चलते हैं।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ