दीपकम् अध्याय 6 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — (क) तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च / खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् / शनैर्विद्या शनैर्वित्तं / विद्याहीना न शोभन्ते / न चोरहार्यं न च राजहार्यम् / विद्या राजसु पूज्यते / अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यः • (ख) पञ्चैतानि शनैः शनैः / निर्गन्धा इव किंशुकाः / यदा विद्या भवेत्तव / न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि / ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय / विद्याभ्यासं समाचरेत् / न हि धनम्
उत्तर

सही जोड़ियाँ (पुस्तक में पहली जोड़ी उदाहरण के रूप में मिलाई हुई दी गई है) —

(क)(ख)पूर्णः श्लोकांशः
तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्चयदा विद्या भवेत्तवश्लोक ५ (उदाहरणम्)
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्ज्ञानाय दानाय च रक्षणायश्लोक ३
शनैर्विद्या शनैर्वित्तंपञ्चैतानि शनैः शनैःश्लोक ७
विद्याहीना न शोभन्तेनिर्गन्धा इव किंशुकाःश्लोक १
न चोरहार्यं न च राजहार्यम्न भ्रातृभाज्यं न च भारकारिश्लोक १०
विद्या राजसु पूज्यतेन हि धनम्श्लोक ६
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यःविद्याभ्यासं समाचरेत्श्लोक ८
मिलाने की तरकीब: हर पंक्ति के छन्द और अर्थ दोनों देखिए। जैसे ‘तदा…’ के साथ अवश्य ‘यदा…’ आएगा (यदा–तदा जोड़ा); ‘न चोरहार्यं न च राजहार्यम्’ में ‘न…न…’ की लय चल रही है, अतः उसी लय वाली ‘न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि’ उसकी जोड़ी है; ‘अतः’ (इसलिए) के बाद परिणाम-वाक्य ‘विद्याभ्यासं समाचरेत्’ आएगा।
ध्यान दें: ‘विद्या राजसु पूज्यते’ के साथ ‘न हि धनम्’ जुड़ने पर पूरा अर्थ बनता है — राजसभा में विद्या पूजी जाती है, धन नहीं।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ