प्र1.
एषा घटना नरसिंहपुराणे श्रीमद्भागवतपुराणे च वर्णिता अस्ति। एतयोः पुराणयोः रचयिता महर्षिः वेदव्यासः अस्ति। सः एव अष्टादश पुराणानि लिखितवान्। नरसिंहपुराणम् एकम् उपपुराणम् अस्ति। नृसिंहावतारविषये कांश्चन प्रमुखांशान् जानीमः।
उत्तर
सारः — यह कथा नरसिंहपुराण तथा श्रीमद्भागवतपुराण में वर्णित है। दोनों के रचयिता महर्षि वेदव्यास हैं, जिन्होंने अठारह पुराणों की रचना की। नरसिंहपुराण एक उपपुराण है।
नृसिंहावतार-विषये प्रमुखांशाः (पाठे दत्ताः) —
- बिहारराज्ये ‘पूर्णिया’ जनपदे बनमनखी-ग्रामे सिकलीगढ-धरहरा इति इतिहासप्रसिद्धं स्थानम्। (बिहार के पूर्णिया ज़िले के बनमनखी गाँव में सिकलीगढ़-धरहरा नामक ऐतिहासिक स्थान है।)
- अस्मिन् एव स्थाने भगवान् नृसिंहः अवतारं प्राप्तवान् इति ख्यातिः वर्तते। (मान्यता है कि इसी स्थान पर भगवान् नृसिंह ने अवतार लिया।)
- अत्रैव नृसिंहः हिरण्यकशिपोः वधं कृत्वा प्रह्लादस्य रक्षणं कृतवान्। (यहीं नृसिंह ने हिरण्यकशिपु का वध करके प्रह्लाद की रक्षा की।)
- भक्तस्य प्रह्लादस्य हिरण्यकशिपोः च साम्राज्यम् अत्रैव आसीत्। (भक्त प्रह्लाद और हिरण्यकशिपु का साम्राज्य यहीं था।)
- अधुनापि अत्र कश्चन विशालः बृहदाकारकः प्रसिद्धः माणिक्यनामकः स्तम्भः वर्तते। (आज भी वहाँ माणिक्य नाम का एक विशाल प्रसिद्ध स्तम्भ है।)
- यस्यां देहल्यां हिरण्यकशिपोः वधः जातः, तस्याः एव देहल्याः पार्श्वस्तम्भः एषः इति जनश्रुतिः। लोक-मान्यता है कि जिस देहली पर वध हुआ, यह उसी का पार्श्व-स्तम्भ है; तस्य भञ्जनार्थं बहुधा प्रयासः कृतः तथापि न भग्नः — इसे तोड़ने के अनेक प्रयास हुए, फिर भी वह टूटा नहीं।
- हिरण्यकशिपोः अनुजायाः होलिकायाः दहनम् अत्रैव जातम् इति मन्यते। (हिरण्यकशिपु की बहन होलिका का दहन यहीं हुआ माना जाता है।)
- तदर्थमेव अत्रत्याः जनाः प्रतिवर्षं भस्मना मृत्तिकया च होलिकां क्रीडन्ति; तदारभ्य भारतवर्षे जनाः होलिकोत्सवम् आचरन्ति। (इसीलिए वहाँ के लोग हर वर्ष राख और मिट्टी से होली खेलते हैं; तभी से भारत में होली मनाई जाती है।)
- अत्र नृसिंहस्य प्राचीनः देवालयः अपि अस्ति; सद्यः सः पुनर्नवीकृतः। अस्मिन् मन्दिरे ब्रह्म-विष्णु-महेश्वरसहितं प्रायः 40 देवतानां प्रतिमाः सन्ति।
- वैदिककाले होलिकोत्सवः वसन्तोत्सवरूपेणापि आचर्यते। (वैदिक काल में होली वसन्तोत्सव के रूप में भी मनाई जाती थी।)
- होलकः तृणाग्नौ भृष्टम् अर्द्धपक्वं धान्यम्; ‘होरा’ इति हिन्दीभाषायाम्। जब नया गेहूँ आदि अन्न घर आता है तब किसान प्रसन्न होकर अग्नि में हवि समर्पित कर उत्सव मनाता है — वही होलिकोत्सव है।
- शास्त्रेषु होलिकोत्सवः ‘वासन्तीय-नवसस्येष्टिः’ उच्यते। (शास्त्रों में होली को ‘वासन्तीय-नवसस्येष्टि’ अर्थात् नए अन्न का वसन्तकालीन यज्ञ कहा गया है।)
यह क्यों पढ़ाया गया: यहाँ नाटक की कथा को भूगोल, पुराण-साहित्य और लोक-पर्व — तीनों से जोड़ा गया है। इससे विद्यार्थी समझता है कि होली केवल रंगों का खेल नहीं, बल्कि एक ओर भक्ति की विजय और दूसरी ओर नए अन्न के स्वागत का उत्सव है।