दीपकम् अध्याय 7 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
(क) बालकः कार्यं करिष्यति। — बालकौ कार्यं करिष्यतः। — बालकाः कार्यं करिष्यन्ति। [उदाहरणम्]
उत्तर

यह पुस्तक में दिया गया उदाहरण है — एक ही वाक्य तीनों वचनों में, लृट् लकार (भविष्यत् काल) में।

एकवचनम् — बालकः कार्यं करिष्यति। (बालक काम करेगा।)
द्विवचनम् — बालकौ कार्यं करिष्यतः। (दो बालक काम करेंगे।)
बहुवचनम् — बालकाः कार्यं करिष्यन्ति। (बालक काम करेंगे।)

सम्पूर्ण पूरित तालिका (क से ज तक) —

क्रमःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
(क)बालकः कार्यं करिष्यति।बालकौ कार्यं करिष्यतः।बालकाः कार्यं करिष्यन्ति।
(ख)सः शालां गमिष्यति।तौ शालां गमिष्यतः।ते शालां गमिष्यन्ति।
(ग)त्वं श्लोकं वदिष्यसि।युवां श्लोकं वदिष्यथः।यूयं श्लोकं वदिष्यथ।
(घ)अहं पुस्तकानि दास्यामि।आवां पुस्तकानि दास्यावः।वयं पुस्तकानि दास्यामः।
(ङ)छात्रः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यति।छात्रौ प्रदर्शनीं द्रक्ष्यतः।छात्राः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यन्ति।
(च)अहं भगवद्गीतां श्रोष्यामि।आवां भगवद्गीतां श्रोष्यावः।वयं भगवद्गीतां श्रोष्यामः।
(छ)बालिका कथां लेखिष्यति।बालिके कथां लेखिष्यतः।बालिकाः कथां लेखिष्यन्ति।
(ज)त्वं किं खादिष्यसि ?युवां किं खादिष्यथः ?यूयं किं खादिष्यथ ?
करने का तरीका: जो वाक्य दिया गया है उससे पहले पुरुष (प्रथम / मध्यम / उत्तम) पहचानिए, फिर उसी पुरुष के तीनों वचनों के रूप लिखिए। कर्ता और क्रिया — दोनों का वचन एक साथ बदलेगा; कर्म प्रायः वैसा ही रहेगा।
प्र2.
(ख) सः शालां गमिष्यति। — ............... — ...............
उत्तर

द्विवचनम् — तौ शालां गमिष्यतः।  |  बहुवचनम् — ते शालां गमिष्यन्ति।

सः (एक०) → तौ (द्वि०) → ते (बहु०) — तद् शब्दः, प्रथमा विभक्तिः, पुँल्लिङ्गः
गमिष्यति → गमिष्यतःगमिष्यन्ति — गम् धातुः, लृट् लकारः, प्रथमपुरुषः
हिन्दी अर्थ: वह विद्यालय जाएगा। / वे दोनों विद्यालय जाएँगे। / वे सब विद्यालय जाएँगे।
ध्यान दें: ‘शालाम्’ (द्वितीया एकवचन) कर्म है और वह तीनों वाक्यों में अपरिवर्तित रहता है — सब एक ही विद्यालय जा रहे हैं, इसलिए कर्म का वचन नहीं बदलेगा।
प्र3.
(ग) त्वं श्लोकं वदिष्यसि। — ............... — ...............
उत्तर

द्विवचनम् — युवां श्लोकं वदिष्यथः।  |  बहुवचनम् — यूयं श्लोकं वदिष्यथ।

त्वम् (एक०) → युवाम् (द्वि०) → यूयम् (बहु०) — युष्मद् शब्दः, प्रथमा विभक्तिः
वदिष्यसि → वदिष्यथःवदिष्यथ — वद् धातुः, लृट् लकारः, मध्यमपुरुषः
हिन्दी अर्थ: तुम श्लोक बोलोगे। / तुम दोनों श्लोक बोलोगे। / तुम सब श्लोक बोलोगे।
याद रखिए: युष्मद् शब्द के प्रथमा के तीनों रूप — त्वम् • युवाम् • यूयम्; और अस्मद् शब्द के — अहम् • आवाम् • वयम्
प्र4.
(घ) ............... — आवां पुस्तकानि दास्यावः। — ...............
उत्तर

एकवचनम् — अहं पुस्तकानि दास्यामि।  |  बहुवचनम् — वयं पुस्तकानि दास्यामः।

दत्तं द्विवचनम् — आवाम् → अतः अयम् उत्तमपुरुषः (अस्मद् शब्दः)
अहम् (एक०) → आवाम् (द्वि०) → वयम् (बहु०)
दास्यामि → दास्यावःदास्यामः — दा धातुः, लृट् लकारः
हिन्दी अर्थ: मैं पुस्तकें दूँगा। / हम दोनों पुस्तकें देंगे। / हम सब पुस्तकें देंगे।
ध्यान दें: कर्म ‘पुस्तकानि’ (द्वितीया बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग) तीनों वाक्यों में ज्यों-का-त्यों रहेगा — क्योंकि वचन कर्ता का बदल रहा है, कर्म का नहीं। पुस्तक में भी द्विवचन वाले वाक्य में ‘पुस्तकानि’ ही छपा है।
प्र5.
(ङ) ............... — ............... — छात्राः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यन्ति।
उत्तर

एकवचनम् — छात्रः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यति।  |  द्विवचनम् — छात्रौ प्रदर्शनीं द्रक्ष्यतः।

दत्तं बहुवचनम् — छात्राः … द्रक्ष्यन्ति → प्रथमपुरुषः, पुँल्लिङ्गः
छात्रः → छात्रौ → छात्राः  •  द्रक्ष्यति → द्रक्ष्यतः → द्रक्ष्यन्ति
धातुः — दृश् (देखना), लृट् लकारः
रूप-सावधानी: ‘दृश्’ धातु लृट् लकार में द्रक्ष् बन जाती है — द्रक्ष्यति / द्रक्ष्यतः / द्रक्ष्यन्ति। ‘दर्शिष्यति’ अशुद्ध है। पाठ में भी हिरण्यकशिपु कहता है — ‘द्रक्ष्यामि सः कथं जीविष्यति इति।’
हिन्दी अर्थ: छात्र प्रदर्शनी देखेगा। / दो छात्र प्रदर्शनी देखेंगे। / छात्र प्रदर्शनी देखेंगे।
प्र6.
(च) अहं भगवद्गीतां श्रोष्यामि। — ............... — ...............
उत्तर

द्विवचनम् — आवां भगवद्गीतां श्रोष्यावः।  |  बहुवचनम् — वयं भगवद्गीतां श्रोष्यामः।

अहम् → आवाम्वयम् (अस्मद् शब्दः, उत्तमपुरुषः)
श्रोष्यामि → श्रोष्यावःश्रोष्यामःश्रु धातुः, लृट् लकारः
रूप-सावधानी: ‘श्रु’ धातु के लट् रूप ‘शृणोति / शृणुतः / शृण्वन्ति’ हैं, किन्तु लृट् में गुण होकर श्रोष्यति / श्रोष्यतः / श्रोष्यन्ति बनते हैं। इसलिए ‘शृणिष्यामि’ लिखना अशुद्ध होगा।
हिन्दी अर्थ: मैं भगवद्गीता सुनूँगा। / हम दोनों भगवद्गीता सुनेंगे। / हम सब भगवद्गीता सुनेंगे।
प्र7.
(छ) ............... — बालिके कथां लेखिष्यतः। — ...............
उत्तर

एकवचनम् — बालिका कथां लेखिष्यति।  |  बहुवचनम् — बालिकाः कथां लेखिष्यन्ति।

दत्तं द्विवचनम् — बालिके … लेखिष्यतः → प्रथमपुरुषः, स्त्रीलिङ्गः
बालिका (एक०) → बालिके (द्वि०) → बालिकाः (बहु०)
लेखिष्यति → लेखिष्यतःलेखिष्यन्ति — लिख् धातुः, लृट् लकारः
ध्यान दें: आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द में प्रथमा के तीनों रूप हैं — बालिका • बालिके • बालिकाः। द्विवचन में ‘–ए’ लगता है, ‘–औ’ नहीं (वह पुँल्लिङ्ग का चिह्न है)।
हिन्दी अर्थ: बालिका कहानी लिखेगी। / दो बालिकाएँ कहानी लिखेंगी। / बालिकाएँ कहानी लिखेंगी।
प्र8.
(ज) ............... — ............... — यूयं किं खादिष्यथ ?
उत्तर

एकवचनम् — त्वं किं खादिष्यसि ?  |  द्विवचनम् — युवां किं खादिष्यथः ?

दत्तं बहुवचनम् — यूयम् … खादिष्यथ → अतः अयं मध्यमपुरुषः (युष्मद् शब्दः)
त्वम् → युवाम् → यूयम्
खादिष्यसि → खादिष्यथः → खादिष्यथ — खाद् धातुः, लृट् लकारः
हिन्दी अर्थ: तुम क्या खाओगे ? / तुम दोनों क्या खाओगे ? / तुम सब क्या खाओगे ?
ध्यान दें: ‘किम्’ यहाँ द्वितीया विभक्ति, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग (कर्म) है — ‘क्या ?’ । कर्ता का वचन बदलने पर भी यह अपरिवर्तित रहता है, और प्रश्नचिह्न भी बना रहता है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ