आम् आर्ये ! ईश्वरः सर्वत्र अस्ति। सः न केवलं देवालये, अपितु वृक्षे, कक्षायाम्, शिलायां, क्रीडाङ्गणे च व्याप्तः अस्ति।
आचार्यायाः शुद्धीकरणम् — वत्साः ! ईश्वरः न केवलं देवालये अपितु सर्वत्र व्याप्तः अस्ति।
अद्यतन2026-09-05
आम् आर्ये ! ईश्वरः सर्वत्र अस्ति। सः न केवलं देवालये, अपितु वृक्षे, कक्षायाम्, शिलायां, क्रीडाङ्गणे च व्याप्तः अस्ति।
एतत् सर्वं जगत् ईशेन व्याप्तम् अस्ति। ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति अर्थः।
आम्, ईश्वरः वृक्षे, कक्षायां, शिलायां, क्रीडाङ्गणे च — सर्वत्र अस्ति। यतः ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ इति उपनिषद्वचनम् अस्ति।
| पदम् | विभक्तिः / वचनम् | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|
| वृक्षे | सप्तमी, एकवचन (वृक्ष — पुँ०) | वृक्ष में |
| कक्षायाम् | सप्तमी, एकवचन (कक्षा — स्त्री०) | कक्षा में |
| शिलायाम् | सप्तमी, एकवचन (शिला — स्त्री०) | शिला (पत्थर) में |
| क्रीडाङ्गणे | सप्तमी, एकवचन (क्रीडाङ्गण — नपुं०) | खेल के मैदान में |
हिरण्यकशिपोः दुःखस्य कारणम् एतत् — तस्य पुत्रः एव तस्य शत्रुः जातः। प्रह्लादः अहर्निशं तस्य शत्रोः हरेः गुणगानं करोति।
प्रह्लादस्य उत्तरम् — ‘तात ! श्रीहरिः तु सर्वत्र अस्ति। नूनं हरिः सर्वत्र अस्ति। अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति।’
अन्वयः —
अर्थः (हिन्दी) — ‘मूर्ख ! देख — तू न पृथ्वी पर है, न स्वर्ग में; न पाताल में, न आकाश में; न घर के भीतर, न बाहर। यह न दिन है, न रात। मैं न मनुष्य हूँ, न पशु। न अस्त्र से, न शस्त्र से — अपने ही नाखूनों से तेरा वक्षःस्थल चीरकर तुझे मारूँगा।’
अस्य नाटकस्य सन्देशः — ईश्वरः सर्वत्र व्याप्तः अस्ति; सत्यनिष्ठा भक्तिः च कदापि न पराजीयते।