EN हिं

दीपकम् अध्याय 10 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
कति बालकाः स्नातुं गताः ? (पञ्च, द्वादश, दश)
उत्तर

दश बालकाः स्नातुं गताः।

(हिन्दी अर्थ — दस बालक नहाने के लिए गए थे।)

पाठे उक्तम् — ‘एकदा दश बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्।’
अतः समीचीनम् उत्तरम् = दश
क्यों: ‘कति’ का अर्थ है ‘कितने’ — उत्तर संख्येयशब्द में चाहिए। कथा में स्पष्ट है कि कुल दस बालक थे; इसी ‘दस’ में से एक खो जाने का भ्रम कथा का केन्द्र है।
प्र2.
कतमः बालकः नद्यां मग्नः इति निश्चयम् अकुर्वन् ? (प्रथमः, दशमः, पञ्चमः)
उत्तर

दशमः बालकः नद्यां मग्नः इति निश्चयम् अकुर्वन्।

(हिन्दी अर्थ — उन्होंने यह निश्चय किया कि दसवाँ बालक नदी में डूब गया।)

पाठे — ‘अतः ते निश्चयम् अकुर्वन् यत् दशमः नद्यां मग्नः।’
समीचीनम् उत्तरम् = दशमः
व्याकरण-सङ्केतः: ‘कतमः’ पूछता है ‘कौन-सा’ — अतः उत्तर पूरणवाचक शब्द में ही आएगा, संख्येयशब्द में नहीं। ‘नद्यां’ = नदी + सप्तमी एकवचन (अधिकरणे सप्तमी)।
प्र3.
दशमः कः आसीत् ? (नायकः, पथिकः, नदी)
उत्तर

दशमः नायकः आसीत्।

(हिन्दी अर्थ — दसवाँ स्वयं बालकों का नायक ही था।)

पथिकः नायकम् अवदत् — ‘दशमः त्वम् असि’ इति।
अतः समीचीनम् उत्तरम् = नायकः
क्यों: गिनने वाला बालक हर बार स्वयं को छोड़कर गिनता था (‘सः आत्मानं न अगणयत्’), इसलिए नौ ही निकलते थे। जब पथिक ने गिना तो दस निकले — अर्थात् जो गिन रहा था, वही ‘लापता’ दसवाँ था।
प्र4.
कः सम्यक् रूपेण बालकान् गणितवान् ? (नायकः, पथिकः, बालकः)
उत्तर

पथिकः सम्यक् रूपेण बालकान् गणितवान्।

(हिन्दी अर्थ — पथिक (यात्री) ने ठीक-ठीक बालकों को गिना।)

पाठे — ‘पथिकः तान् अगणयत्। तत्र दश बालकाः तु आसन्।’
समीचीनम् उत्तरम् = पथिकः
Tip: ‘पथिकः’ = मार्गगन्ता = राहगीर। ‘सम्यक् रूपेण’ = ठीक ढंग से। पथिक बाहर का व्यक्ति था, अतः वह पूरे समूह को — नायक सहित — देख सका।
प्र5.
बालकाः कां तीर्त्वा पारं गताः ? (पुष्करिणीम्, समुद्रम्, नदीम्)
उत्तर

बालकाः नदीं तीर्त्वा पारं गताः।

(हिन्दी अर्थ — बालक नदी को तैरकर पार कर गए।)

प्रश्ने ‘काम्’ = स्त्रीलिङ्गम्, द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्।
अतः उत्तरम् अपि द्वितीयायाम् — नदीम् (नदी + द्वितीया एकवचनम्)।
क्यों नहीं ‘पुष्करिणीम्’ या ‘समुद्रम्’: पाठ में लिखा है ‘दश बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्’ और ‘ते तीर्त्वा पारं गताः’। ‘समुद्रम्’ पुंलिङ्ग है, अतः वह ‘काम्’ का उत्तर हो भी नहीं सकता।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ