दीपकम् अध्याय 12 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
यथा – महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य भ्राता पृथ्वीराजः। [रेखाङ्कितम् — महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य]
उत्तर

कस्य भ्राता पृथ्वीराजः? (पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम्)

[हिन्दी अर्थ — पृथ्वीराज किसके भाई थे?]

नियमः: रेखाङ्कितस्य पदस्य विभक्तिं तथा लिङ्गं दृष्ट्वा तदनुरूपं प्रश्नवाचकं पदं योजनीयम् — षष्ठी पुंलिङ्गे ‘कस्य’, प्रथमा पुंलिङ्गे ‘कः’, द्वितीया पुंलिङ्गे ‘कम्’, सप्तमी (स्थाने) ‘कुत्र’, वस्तुनि ‘किम्’। [रेखांकित शब्द की विभक्ति के अनुसार प्रश्नवाचक शब्द चुनें, शेष वाक्य ज्यों का त्यों रखें।]
रेखाङ्कितपदम्विभक्तिःप्रश्नवाचकम्
महाराणासङ्ग्रामसिंहस्यषष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्कस्य
सःप्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्कः
शयनस्थानेसप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणम्)कुत्र
राष्ट्रहितम्प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्किम्
चन्दनम्द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्कम्
तस्याःषष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्कस्याः
ममषष्ठी, एकवचनम्कस्य
प्र2.
(क) सः अचिन्तयत्। [रेखाङ्कितम् — सः]
उत्तर

कः अचिन्तयत्?

[हिन्दी अर्थ — किसने सोचा?]

व्याकरणम्: ‘सः’ — प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (कर्तृपदम्) → प्रश्नवाचकम् कः
प्र3.
(ख) शयनस्थाने चन्दनं शायितवती। [रेखाङ्कितम् — शयनस्थाने]
उत्तर

कुत्र चन्दनं शायितवती?

[हिन्दी अर्थ — उसने चन्दन को कहाँ सुलाया?]

व्याकरणम्: ‘शयनस्थाने’ — सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम् (अधिकरणे सप्तमी = स्थानवाचकम्) → प्रश्नवाचकम् कुत्र। (‘कस्मिन् स्थाने चन्दनं शायितवती?’ इति अपि साधु।)
प्र4.
(ग) राष्ट्रहितं श्रेष्ठम्। [रेखाङ्कितम् — राष्ट्रहितम्]
उत्तर

किं श्रेष्ठम्?

[हिन्दी अर्थ — क्या श्रेष्ठ है?]

व्याकरणम्: ‘राष्ट्रहितम्’ — प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् → प्रश्नवाचकम् किम् (नपुंसकलिङ्गे ‘कः’ न, ‘किम्’ एव)।
प्र5.
(घ) बनवीरः चन्दनम् अमारयत्। [रेखाङ्कितम् — चन्दनम्]
उत्तर

बनवीरः कम् अमारयत्?

[हिन्दी अर्थ — बनवीर ने किसको मारा?]

व्याकरणम्: ‘चन्दनम्’ — द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (कर्मपदम्) → प्रश्नवाचकम् कम्
प्र6.
(ङ) तस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्। [रेखाङ्कितम् — तस्याः]
उत्तर

कस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्?

[हिन्दी अर्थ — किसका निर्णय अकल्पनीय था?]

व्याकरणम्: ‘तस्याः’ — षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् → प्रश्नवाचकम् कस्याः (पुंलिङ्गे भवेत् ‘कस्य’)।
प्र7.
(च) उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्। [रेखाङ्कितम् — उदयसिंहः]
उत्तर

कः मेवाडस्य राजा अभवत्?

[हिन्दी अर्थ — मेवाड का राजा कौन बना?]

व्याकरणम्: ‘उदयसिंहः’ — प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् → प्रश्नवाचकम् कः
प्र8.
(छ) मम प्रतिस्पर्धी न स्यात्। [रेखाङ्कितम् — मम]
उत्तर

कस्य प्रतिस्पर्धी न स्यात्?

[हिन्दी अर्थ — किसका प्रतिद्वन्द्वी न हो?]

व्याकरणम्: ‘मम’ = अस्मद्-शब्दस्य षष्ठी एकवचनम् (मेरा) → प्रश्नवाचकम् कस्य
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ