दीपकम् अध्याय 12 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
(क) सः शालाम् अगच्छत्। [उदाहरणम् — द्विवचनम् : तौ शालाम् अगच्छताम्।]
उत्तर

द्विवचनम् — तौ शालाम् अगच्छताम्। (पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम्)
बहुवचनम् — ते शालाम् अगच्छन्।

[हिन्दी अर्थ — वे दोनों विद्यालय गए। / वे सब विद्यालय गए।]

Why it happens: कर्तृपदस्य वचनेन सह क्रियापदस्य वचनम् अपि परिवर्तते — सः → तौ → ते तथा अगच्छत् → अगच्छताम् → अगच्छन्। कर्मपदम् (‘शालाम्’) अपरिवर्तितम् एव तिष्ठति। [कर्म का वचन नहीं बदलता, केवल कर्ता और क्रिया का बदलता है।]
प्र2.
(ख) बालिका पद्यम् अलिखत्।
उत्तर

द्विवचनम् — बालिके पद्यम् अलिखताम्।
बहुवचनम् — बालिकाः पद्यम् अलिखन्।

[हिन्दी अर्थ — दोनों बालिकाओं ने पद्य लिखा। / सब बालिकाओं ने पद्य लिखा।]

ध्यातव्यम्: ‘बालिका’ आकारान्त-स्त्रीलिङ्गः शब्दः — प्रथमा द्विवचने बालिके, बहुवचने बालिकाः
प्र3.
(ग) शिक्षकः अवदत्।
उत्तर

द्विवचनम् — शिक्षकौ अवदताम्।
बहुवचनम् — शिक्षकाः अवदन्।

[हिन्दी अर्थ — दोनों शिक्षकों ने कहा। / सब शिक्षकों ने कहा।]

प्र4.
(घ) सा चित्रम् अपश्यत्।
उत्तर

द्विवचनम् — ते चित्रम् अपश्यताम्।
बहुवचनम् — ताः चित्रम् अपश्यन्।

[हिन्दी अर्थ — उन दोनों ने चित्र देखा। / उन सबने चित्र देखा।]

Tip: स्त्रीलिङ्गे ‘तद्’ शब्दस्य रूपाणि — सा (एकवचनम्) / ते (द्विवचनम्) / ताः (बहुवचनम्)। पुंलिङ्गे — सः / तौ / ते।
प्र5.
(ङ) त्वम् अक्रीडः।
उत्तर

द्विवचनम् — युवाम् अक्रीडतम्।
बहुवचनम् — यूयम् अक्रीडत।

[हिन्दी अर्थ — तुम दोनों खेले। / तुम सब खेले।]

प्र6.
(च) त्वं जलम् अनयः।
उत्तर

द्विवचनम् — युवां जलम् अनयतम्।
बहुवचनम् — यूयं जलम् अनयत।

[हिन्दी अर्थ — तुम दोनों जल लाए। / तुम सब जल लाए।]

ध्यातव्यम्: नी धातोः लङ्-रूपाणि — अनयम् / अनयाव / अनयाम, अनयः / अनयतम् / अनयत, अनयत् / अनयताम् / अनयन्।
प्र7.
(छ) अहं मन्दिरम् अगच्छम्।
उत्तर

द्विवचनम् — आवां मन्दिरम् अगच्छाव।
बहुवचनम् — वयं मन्दिरम् अगच्छाम।

[हिन्दी अर्थ — हम दोनों मन्दिर गए। / हम सब मन्दिर गए।]

प्र8.
(ज) अहं मधुरम् अखादम्।
उत्तर

द्विवचनम् — आवां मधुरम् अखादाव।
बहुवचनम् — वयं मधुरम् अखादाम।

[हिन्दी अर्थ — हम दोनों ने मीठा खाया। / हम सबने मीठा खाया।]

Why it happens: उत्तमपुरुषस्य सर्वनामानि — अहम् / आवाम् / वयम्; तेषां क्रियापदानि — अखादम् / अखादाव / अखादाम। [‘मैं–हम दोनों–हम सब’ के साथ क्रिया भी उसी वचन की होगी।]
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ