दीपकम् अध्याय 12 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
(क) [उदाहरणम्] एकवचनम् — अमिलत् , द्विवचनम् — अमिलताम् , बहुवचनम् — अमिलन्
उत्तर

एतत् पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम् अस्ति — अमिलत् / अमिलताम् / अमिलन्

[हिन्दी अर्थ — यह पुस्तक में लाल रंग से भरा हुआ नमूना है — ‘मिल्’ धातु, लङ्-लकार, प्रथमपुरुष।]

मिल् (लट्) मिलति → (लङ्) अमिलत् — सः अमिलत्
तौ अमिलताम्  |  ते अमिलन्
Why it happens: त्रीणि अपि रूपाणि प्रथमपुरुषस्य सन्ति — अतः शेषेषु प्रश्नेषु अपि प्रथमं पश्यन्तु यत् दत्तं पदं कस्य पुरुषस्य, ततः तस्य एव पुरुषस्य त्रीणि रूपाणि लिखन्तु। [जो रूप दिया है उसी पुरुष की पूरी पंक्ति भरनी है।]
प्र2.
(ख) एकवचनम् — ..........., द्विवचनम् — अवदतम् , बहुवचनम् — ...........
उत्तर

दत्तं पदम् अवदतम् = वद् धातुः, लङ्-लकारः, मध्यमपुरुषः द्विवचनम्

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
अवदःअवदतम्अवदत

[हिन्दी अर्थ — त्वम् अवदः = तूने कहा; युवाम् अवदतम् = तुम दोनों ने कहा; यूयम् अवदत = तुम सबने कहा।]

प्र3.
(ग) एकवचनम् — अखादः , द्विवचनम् — ..........., बहुवचनम् — ...........
उत्तर

दत्तं पदम् अखादः = खाद् धातुः, लङ्-लकारः, मध्यमपुरुषः एकवचनम्

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
अखादःअखादतम्अखादत

[हिन्दी अर्थ — त्वम् अखादः = तूने खाया; युवाम् अखादतम् = तुम दोनों ने खाया; यूयम् अखादत = तुम सबने खाया।]

प्र4.
(घ) एकवचनम् — ..........., द्विवचनम् — ..........., बहुवचनम् — अलिखन्
उत्तर

दत्तं पदम् अलिखन् = लिख् धातुः, लङ्-लकारः, प्रथमपुरुषः बहुवचनम्

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
अलिखत्अलिखताम्अलिखन्

[हिन्दी अर्थ — सः अलिखत् = उसने लिखा; तौ अलिखताम् = उन दोनों ने लिखा; ते अलिखन् = उन सबने लिखा।]

प्र5.
(ङ) एकवचनम् — ..........., द्विवचनम् — अरक्षाव , बहुवचनम् — ...........
उत्तर

दत्तं पदम् अरक्षाव = रक्ष् धातुः, लङ्-लकारः, उत्तमपुरुषः द्विवचनम्

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
अरक्षम्अरक्षावअरक्षाम

[हिन्दी अर्थ — अहम् अरक्षम् = मैंने रक्षा की; आवाम् अरक्षाव = हम दोनों ने रक्षा की; वयम् अरक्षाम = हम सबने रक्षा की।]

Tip: पाठे प्रयुक्तम् — “सा मेवाडराज्यं बनवीरस्य कुतन्त्रात् अरक्षत्” (प्रथमपुरुषः एकवचनम्)।
प्र6.
(च) एकवचनम् — ..........., द्विवचनम् — ..........., बहुवचनम् — अपिबत
उत्तर

दत्तं पदम् अपिबत = पिब् (पा) धातुः, लङ्-लकारः, मध्यमपुरुषः बहुवचनम्

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
अपिबःअपिबतम्अपिबत

[हिन्दी अर्थ — त्वम् अपिबः = तूने पिया; युवाम् अपिबतम् = तुम दोनों ने पिया; यूयम् अपिबत = तुम सबने पिया।]

ध्यातव्यम्: अपिबत (मध्यमपुरुषः बहुवचनम्) तथा अपिबत् (प्रथमपुरुषः एकवचनम्) — अन्ते हलन्त-‘त्’ इति भेदः एव अर्थं परिवर्तयति।
प्र7.
(छ) एकवचनम् — अपृच्छम् , द्विवचनम् — ..........., बहुवचनम् — ...........
उत्तर

दत्तं पदम् अपृच्छम् = पृच्छ् (प्रच्छ्) धातुः, लङ्-लकारः, उत्तमपुरुषः एकवचनम्

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
अपृच्छम्अपृच्छावअपृच्छाम

[हिन्दी अर्थ — अहम् अपृच्छम् = मैंने पूछा; आवाम् अपृच्छाव = हम दोनों ने पूछा; वयम् अपृच्छाम = हम सबने पूछा।]

प्र8.
(ज) एकवचनम् — ..........., द्विवचनम् — अमारयताम् , बहुवचनम् — ...........
उत्तर

दत्तं पदम् अमारयताम् = मारय् (मृ + णिच्) धातुः, लङ्-लकारः, प्रथमपुरुषः द्विवचनम्

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
अमारयत्अमारयताम्अमारयन्

[हिन्दी अर्थ — सः अमारयत् = उसने मारा; तौ अमारयताम् = उन दोनों ने मारा; ते अमारयन् = उन सबने मारा।]

Tip: पाठे — “मत्वा बनवीरः चन्दनम् अमारयत्”।
प्र9.
(झ) एकवचनम् — ..........., द्विवचनम् — ..........., बहुवचनम् — अभवाम
उत्तर

दत्तं पदम् अभवाम = भू धातुः, लङ्-लकारः, उत्तमपुरुषः बहुवचनम्

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
अभवम्अभवावअभवाम

[हिन्दी अर्थ — अहम् अभवम् = मैं हुआ; आवाम् अभवाव = हम दोनों हुए; वयम् अभवाम = हम सब हुए।]

Why it happens: उत्तमपुरुषे द्विवचन-बहुवचनयोः पूर्वम् -कारः आगच्छति — अभव् + आव = अभवाव, अभव् + आम = अभवाम। [उत्तम पुरुष के द्वि/बहुवचन में ‘आ’ जुड़ता है।]
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ