दीपकम् अध्याय 12 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
(क) पन्नाधाया कस्य अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति ?
उत्तर

पन्नाधाया साहसस्य त्यागस्य निष्ठायाः च अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति।

[हिन्दी अर्थ — पन्नाधाया साहस, त्याग और निष्ठा का अद्वितीय उदाहरण हैं।]

पाठ-आधारः: “एषा साहसस्य त्यागस्य निष्ठायाः च अद्वितीया मूर्तिः आसीत्।” — त्रयाणां गुणानां त्रयः शब्दाः षष्ठ्यां सन्ति (साहसस्य, त्यागस्य, निष्ठायाः), यतः ‘कस्य उदाहरणम्’ इति षष्ठ्याः प्रश्नः। [तीनों गुणवाचक शब्द षष्ठी विभक्ति में हैं।]
प्र2.
(ख) महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ कौ आस्ताम् ?
उत्तर

महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम्।

[हिन्दी अर्थ — महाराणा सङ्ग्रामसिंह के दो पुत्र थे — विक्रमादित्य और उदयसिंह।]

पाठ-आधारः: “तस्य द्वौ पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम्।”
व्याकरणम्: ‘पुत्रौ’ तथा ‘आस्ताम्’ — उभे द्विवचने। ‘आस्ताम्’ = अस् धातोः लङ्-लकारः, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम् (‘दो थे’)। एकवचने ‘आसीत्’, बहुवचने ‘आसन्’।
प्र3.
(ग) दुष्टबुद्धिः बनवीरः किम् अचिन्तयत् ?
उत्तर

दुष्टबुद्धिः बनवीरः अचिन्तयत् यत् — “अहम् एकः एव उत्तराधिकारी भवेयम्। न कोऽपि मम प्रतिस्पर्धी स्यात्” इति।

[हिन्दी अर्थ — दुष्ट बुद्धि वाले बनवीर ने सोचा कि “मैं ही अकेला उत्तराधिकारी बनूँ, मेरा कोई प्रतिद्वन्द्वी न रहे।”]

Why it matters: एषा चिन्ता एव तस्य कुतन्त्रस्य मूलम् — विक्रमादित्यं छलेन हत्वा अपि सः न सन्तुष्टः, अतः उदयसिंहम् अपि मारयितुम् ऐच्छत्। [सत्ता का लोभ ही बनवीर के सारे षड्यन्त्र की जड़ है।]
व्याकरणम्: ‘भवेयम्’ तथा ‘स्यात्’ — विधिलिङ्-लकारः (चाहिए/हो — इच्छा या सम्भावना का अर्थ)।
प्र4.
(घ) बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया किम् अकरोत् ?
उत्तर

बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया उदयसिंहस्य शयनस्थाने स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती।

[हिन्दी अर्थ — बनवीर का षड्यन्त्र जानकर पन्नाधाया ने उदयसिंह के सोने के स्थान पर अपने पुत्र चन्दन को सुला दिया।]

पाठ-आधारः: “तद् ज्ञात्वा पन्नाधाया उदयसिंहस्य शयनस्थाने स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती। सा तस्य दुष्परिणामं जानाति स्म।” — सा परिणामं जानती अपि राष्ट्रहितार्थं तम् एव निर्णयम् अकरोत्। [वह परिणाम जानते हुए भी पीछे नहीं हटीं — यही उनका असाधारण त्याग है।]
व्याकरणम्: ‘शायितवती’ — क्तवतु-प्रत्ययान्तं पदम्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा एकवचनम् (पुंलिङ्गे ‘शायितवान्’)।
प्र5.
(ङ) आचन्द्रार्कं किं तिष्ठति ?
उत्तर

पन्नाधायायाः त्यागः शौर्यं च जगति आचन्द्रार्कं तिष्ठति।

[हिन्दी अर्थ — पन्नाधाया का त्याग और शौर्य संसार में तब तक रहेगा जब तक सूर्य और चन्द्र हैं।]

शब्दविच्छेदः: आचन्द्रार्कम् = आ + चन्द्र + अर्क — ‘चन्द्रं सूर्यं च यावत्’। एतत् पदम् अनन्तकालस्य द्योतकम्। [‘जब तक चाँद-सूरज हैं’ — यह मुहावरा अमरता का सूचक है।]
प्र6.
(च) पन्नाधायायाः बलिदानं किं शिक्षयति ?
उत्तर

पन्नाधायायाः बलिदानं सर्वान् शौर्यं, राष्ट्रभक्तिं, कर्तव्यनिष्ठां, बलिदानं, विवेकं च शिक्षयति।

[हिन्दी अर्थ — पन्नाधाया का बलिदान सबको शौर्य, राष्ट्रभक्ति, कर्तव्यनिष्ठा, बलिदान और विवेक सिखाता है।]

गुणःपाठे कथं दृश्यते
शौर्यम्भयं विहाय बनवीरस्य कुतन्त्रस्य सम्मुखं स्थितिः
राष्ट्रभक्तिः‘व्यक्तिहितं न, राष्ट्रहितम् एव श्रेष्ठम्’ इति निश्चयः
कर्तव्यनिष्ठाधात्रीरूपेण राजपुत्रस्य रक्षणं परमं कर्तव्यम् इति भावः
बलिदानम्स्वपुत्रस्य चन्दनस्य प्राणार्पणम्
विवेकःसमये एव कुतन्त्रं ज्ञात्वा उचितम् उपायं कृतवती
ध्यातव्यम्: उच्यते एव — “यदि पन्नाधाया नाभविष्यत् तर्हि कुतो राणाप्रतापः”। [यदि पन्नाधाया न होतीं तो महाराणा प्रताप कहाँ से होते!]
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ