दीपकम् अध्याय 12 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
(क) राजस्थानस्य वीराङ्गनासु का सुविख्याता ?
उत्तर

पन्नाधाया

[हिन्दी अर्थ — राजस्थान की वीरांगनाओं में पन्नाधाया सुविख्यात हैं।]

पाठ-आधारः: “एतादृशीषु वीराङ्गनासु राजस्थानस्य पन्नाधाया काचिद् विशिष्टा वीराङ्गना आसीत्।”
व्याकरणम्: ‘पन्नाधाया’ — प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्। प्रश्नपदम् ‘का’ अपि प्रथमा एकवचनं स्त्रीलिङ्गम् — अतः उत्तरम् अपि तथैव।
प्र2.
(ख) उदयसिंहः कस्य पुत्रः ?
उत्तर

महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य

[हिन्दी अर्थ — उदयसिंह महाराणा सङ्ग्रामसिंह के पुत्र थे।]

पाठ-आधारः: “षोडशे शतके मेवाडनगरे महाराणा-सङ्ग्रामसिंहः … तस्य द्वौ पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम्।”
व्याकरणम्: ‘महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य’ — षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘कस्य’ इति षष्ठ्याः प्रश्नः, अतः उत्तरम् अपि षष्ठ्याम्)।
प्र3.
(ग) बनवीरः कं मारयितुम् कुतन्त्रम् अरचयत् ?
उत्तर

उदयसिंहम्

[हिन्दी अर्थ — बनवीर ने उदयसिंह को मारने के लिए षड्यन्त्र रचा।]

पाठ-आधारः: “अतः कदाचित् रात्रौ सः उदयसिंहं मारयितुं कुतन्त्रम् अरचयत्।”
व्याकरणम्: ‘उदयसिंहम्’ — द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (कर्मपदम्; ‘कम्’ इति द्वितीयायाः प्रश्नः)।
प्र4.
(घ) कालान्तरे कः मेवाडस्य राजा अभवत् ?
उत्तर

उदयसिंहः

[हिन्दी अर्थ — कुछ समय बाद उदयसिंह मेवाड के राजा बने।]

पाठ-आधारः: “कालान्तरे सः एव उदयसिंहः युद्धे बनवीरं हत्वा मेवाडराज्यस्य राजा अभवत्।”
व्याकरणम्: ‘उदयसिंहः’ — प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (कर्तृपदम्)।
प्र5.
(ङ) पन्नाधायायाः निर्णयः कीदृशः आसीत् ?
उत्तर

अकल्पनीयः (कल्पनातीतः)।

[हिन्दी अर्थ — पन्नाधाया का निर्णय अकल्पनीय अर्थात् कल्पना से परे था।]

पाठ-आधारः: “पन्नाधायायाः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।” — पुत्रस्य प्राणान् दत्त्वा राजपुत्रस्य रक्षणम् इति निर्णयः सामान्यजनस्य चिन्तनात् परः।
व्याकरणम्: ‘अकल्पनीयः’ — विशेषणपदम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (विशेष्यम् ‘निर्णयः’ पुंलिङ्गम् अतः विशेषणम् अपि पुंलिङ्गम्)।
प्र6.
(च) महाराणाप्रतापः केषां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत् ?
उत्तर

भारतीयानाम्

[हिन्दी अर्थ — महाराणा प्रताप ने भारतीयों के हृदय में बहुत काल तक स्थान पाया।]

पाठ-आधारः: “सः प्रतापः शौर्येण भारतीयानां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत्।”
व्याकरणम्: ‘भारतीयानाम्’ — षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘केषाम्’ इति षष्ठी बहुवचनस्य प्रश्नः)।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ