दीपकम् अध्याय 2 परियोजनाकार्यम्

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
‘शुध्’ इति धातोः लट्-लकारस्य रूपाणि स्फोरकपत्रे लिखित्वा आनयन्तु ।
उत्तर

विधिः — एक चार्ट-पेपर (स्फोरकपत्रम्) पर तीन पुरुष × तीन वचन की तालिका बनाइए और ‘शुध्’ (दिवादिगण, परस्मैपद) धातु के लट्-लकार रूप बड़े अक्षरों में लिखिए। ऊपर शीर्षक दीजिए — ‘शुध्’ धातुः, लट्-लकारः (वर्तमानकालः)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःशुध्यतिशुध्यतःशुध्यन्ति
मध्यमपुरुषःशुध्यसिशुध्यथःशुध्यथ
उत्तमपुरुषःशुध्यामिशुध्यावःशुध्यामः
ऐसा क्यों: ‘शुध्’ दिवादिगण (चतुर्थ गण) की धातु है, इसलिए धातु और प्रत्यय के बीच ‘श्य’ विकरण जुड़ता है — शुध् + य + ति = शुध्यति। यही कारण है कि सब रूपों में ‘शुध्य-’ दिखाई देता है।
पाठ-सम्बन्धः: तीसरे श्लोक में इसी धातु के दो रूप आए हैं — शुध्यन्ति (गात्राणि शुध्यन्ति — बहुवचन) और शुध्यति (मनः शुध्यति — एकवचन)। चार्ट में इन दोनों को रँगीन कलम से घेर दीजिए।
प्र2.
सुभाषितेषु आगतानि तृतीयाविभक्तिरूपाणि संगृह्य उत्तरपुस्तिकायां लिखन्तु । तेषां प्रयोगं कृत्वा वाक्यानि अपि लिखन्तु ।
उत्तर

विधिः — पहले नौ सुभाषितों को दोहराकर ‘-एन / -आ / -या / -ऐः / -भिः / -भ्याम्’ अन्त वाले सभी पद छाँटिए, फिर हर पद से एक नया वाक्य बनाइए।

नमूना उत्तर — पाठे आगतानि तृतीयाविभक्तिरूपाणि तथा वाक्यानि:

तृतीयारूपम्मूलशब्दःवचनम्स्ववाक्यम्
वस्त्रेणवस्त्र (नपुं.)एकवचनम्सः शुभ्रेण वस्त्रेण विद्यालयं गच्छति ।
वपुषावपुस् (नपुं.)एकवचनम्बालकः स्वस्थेन वपुषा क्रीडति ।
वाचावाच् (स्त्री.)एकवचनम्माता मधुरया वाचा वदति ।
विद्ययाविद्या (स्त्री.)एकवचनम्विद्यया एव मनुष्यः शोभते ।
विनयेनविनय (पुं.)एकवचनम्छात्रः विनयेन गुरुं नमति ।
वकारैःवकार (पुं.)बहुवचनम्पञ्चभिः वकारैः नरः पूजितः भवति ।
पुरुषेणपुरुष (पुं.)एकवचनम्परिश्रमिणा पुरुषेण कार्यं साधितम् ।
अद्भिःअप् (स्त्री.)बहुवचनम्वयम् अद्भिः पादौ प्रक्षालयामः ।
सत्येनसत्य (नपुं.)एकवचनम्सत्येन जयः भवति ।
ज्ञानेनज्ञान (नपुं.)एकवचनम्ज्ञानेन अन्धकारः नश्यति ।
विद्यातपोभ्याम्विद्या + तपस्द्विवचनम्विद्यातपोभ्यां जीवनं सफलं भवति ।
जलबिन्दुनिपातेनजलबिन्दुनिपात (पुं.)एकवचनम्जलबिन्दुनिपातेन घटः पूर्यते ।
दिवाकरकिरणैःदिवाकरकिरण (पुं.)बहुवचनम्दिवाकरकिरणैः कमलं विकसति ।
प्रियवाक्यप्रदानेनप्रियवाक्यप्रदान (नपुं.)एकवचनम्प्रियवाक्यप्रदानेन मित्राणि वर्धन्ते ।
Tip: तृतीया विभक्ति मुख्यतः करण (जिससे काम हो) और कर्मवाच्य के कर्ता के लिए आती है — ‘पुरुषेण हातव्याः’ में कर्ता तृतीया में है, ‘सत्येन शुध्यति’ में करण।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ