दीपकम् अध्याय 5 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
यथा – पिता कषायं पिबति । …………… / अहं पुस्तकं नयामि । …………… [उदाहरणे पुस्तके पूरिते]
उत्तर

पुस्तक में ये दोनों उदाहरण भरे हुए हैं —

पिता कषायं पिबति । → पिता कषायं पीतवान् ।
अहं पुस्तकं नयामि । → अहं पुस्तकं नीतवान् / नीतवती ।

[पिता काढ़ा पीते हैं। → पिता ने काढ़ा पिया। / मैं पुस्तक ले जाता हूँ। → मैं पुस्तक ले गया / ले गई।]

रूपान्तरण की विधि: वर्तमानकाल की क्रिया हटाकर उसी धातु का क्तवतु-प्रत्ययान्त रूप रखिए, और वह कर्ता के लिङ्ग तथा वचन के अनुसार बदलिए —
• पुंलिङ्ग एकवचन → –वान्  •  पुंलिङ्ग बहुवचन → –वन्तः
• स्त्रीलिङ्ग एकवचन → –वती  •  स्त्रीलिङ्ग बहुवचन → –वत्यः
‘अहम्’ में दोनों रूप क्यों ? ‘अहम्’ से पता नहीं चलता कि बोलने वाला पुरुष है या स्त्री — इसीलिए पुस्तक ने दोनों विकल्प दिए हैं: नीतवान् / नीतवतीकषायम् = क्वाथम् (काढ़ा)।
प्र2.
युवकः आपणं गच्छति ।
उत्तर

युवकः आपणं गतवान् ।
[युवक बाजार गया।]

धातु: गम् → गच्छति (लट्) → गतवान् (क्तवतु, पुंलिङ्ग एकवचन)। आपणः = बाजार, दुकान।
प्र3.
सः रोटिकां खादति ।
उत्तर

सः रोटिकां खादितवान् ।
[उसने रोटी खाई।]

धातु: खाद् → खादति → खादितवान् । कर्ता ‘सः’ पुंलिङ्ग एकवचन है; ‘सा’ होता तो खादितवती
प्र4.
महिला वस्त्रं ददाति ।
उत्तर

महिला वस्त्रं दत्तवती ।
[महिला ने वस्त्र दिया।]

यहाँ सावधानी: कर्ता ‘महिला’ स्त्रीलिङ्ग है, इसलिए रूप दत्तवती होगा — ‘दत्तवान्’ लिखना अशुद्ध है। धातु — दा → ददाति → दत्तवान् / दत्तवती।
प्र5.
बालकः द्विचक्रिकातः पतति ।
उत्तर

बालकः द्विचक्रिकातः पतितवान् ।
[बालक साइकिल से गिर गया।]

विभक्ति: द्विचक्रिकातः — ‘से (अलग होना)’ अर्थ में पञ्चमी; ‘–तः’ प्रत्यय पञ्चमी का ही अर्थ देता है (= द्विचक्रिकायाः)। द्विचक्रिका = साइकिल।
प्र6.
पितामही चलच्चित्रं पश्यति ।
उत्तर

पितामही चलच्चित्रं दृष्टवती ।
[दादी ने चलचित्र (फ़िल्म) देखा।]

दो बातें: (1) ‘पश्यति’ का क्तवतु-रूप ‘पश्यितवान्’ नहीं, दृष्टवान् / दृष्टवती होता है — क्योंकि मूल धातु दृश् है, ‘पश्य्’ केवल उसका लट्-लकार का अङ्ग है। (2) ‘पितामही’ स्त्रीलिङ्ग है, अतः दृष्टवती
शब्दार्थ: पितामही = दादी (पिता की माता); मातामही = नानी। चलच्चित्रम् = चल् + चित्रम् (श्चुत्व-सन्धि) = चलती हुई तस्वीर, फ़िल्म।
प्र7.
अहं गृहपाठं लिखामि ।
उत्तर

अहं गृहपाठं लिखितवान् / लिखितवती ।
[मैंने गृहकार्य लिखा।]

दो रूप क्यों: ‘अहम्’ उत्तमपुरुष है — लिखने वाला पुरुष हो तो लिखितवान्, स्त्री हो तो लिखितवतीगृहपाठः = गृहकार्य (home-work)।
प्र8.
त्वं कुत्र गच्छसि ?
उत्तर

त्वं कुत्र गतवान् / गतवती ?
[तुम कहाँ गए / गईं?]

ध्यान दें: ‘त्वम्’ मध्यमपुरुष है, पर क्तवतु-रूप पुरुष नहीं देखता, केवल लिङ्ग और वचन देखता है — इसीलिए ‘त्वं गतवान्’ तथा ‘त्वं गतवती’ दोनों शुद्ध हैं (देखिए पृष्ठ 52 का ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ बॉक्स)।
प्र9.
अश्वाः वने धावन्ति ।
उत्तर

अश्वाः वने धावितवन्तः ।
[घोड़े वन में दौड़े।]

वचन का मेल: कर्ता ‘अश्वाः’ पुंलिङ्ग बहुवचन है, अतः क्तवतु-रूप भी बहुवचन — धावितवन्तः (न कि धावितवान्)।
प्र10.
बालिकाः शीघ्रम् आगच्छन्ति ।
उत्तर

बालिकाः शीघ्रम् आगतवत्यः ।
[बालिकाएँ शीघ्र आ गईं।]

दोहरा मेल: कर्ता ‘बालिकाः’ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन है — इसलिए रूप आगतवत्यः। पुंलिङ्ग बहुवचन में यह ‘बालकाः शीघ्रम् आगतवन्तः’ होता। ‘आ’ उपसर्ग ज्यों-का-त्यों जुड़ा रहता है (आ + गतवत्यः)।
प्र11.
वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादामः ।
उत्तर

वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादितवन्तः / खादितवत्यः ।
[हम लोगों ने समुद्र-तट पर आइसक्रीम खाई।]

वर्तमानकाले वाक्यम्क्तवतु-प्रत्ययेन भूतकालेकर्तुः लिङ्गम् / वचनम्
युवकः आपणं गच्छति ।युवकः आपणं गतवान् ।पुं., एकवचनम्
सः रोटिकां खादति ।सः रोटिकां खादितवान् ।पुं., एकवचनम्
महिला वस्त्रं ददाति ।महिला वस्त्रं दत्तवती ।स्त्री., एकवचनम्
बालकः द्विचक्रिकातः पतति ।बालकः द्विचक्रिकातः पतितवान् ।पुं., एकवचनम्
पितामही चलच्चित्रं पश्यति ।पितामही चलच्चित्रं दृष्टवती ।स्त्री., एकवचनम्
अहं गृहपाठं लिखामि ।अहं गृहपाठं लिखितवान् / लिखितवती ।उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
त्वं कुत्र गच्छसि ?त्वं कुत्र गतवान् / गतवती ?मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
अश्वाः वने धावन्ति ।अश्वाः वने धावितवन्तः ।पुं., बहुवचनम्
बालिकाः शीघ्रम् आगच्छन्ति ।बालिकाः शीघ्रम् आगतवत्यः ।स्त्री., बहुवचनम्
वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादामः ।वयं पयोहिमं खादितवन्तः / खादितवत्यः ।उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
शब्दार्थ: पयोहिमम् = पयः (दूध) + हिमम् (बर्फ़) = आइसक्रीम। समुद्रतीरे — सप्तमी एकवचन (समुद्र के किनारे)।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ