दीपकम् अध्याय 5 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
पठितवती – …………… (एकवचनम्) – …………… (बहुवचनम्) [उदाहरणम् — पुस्तके पूरितम्]
उत्तर

पुस्तक में यही उदाहरण भरा हुआ है —

पठितवती – पठितवान् (एकवचनम्) – पठितवन्तः (बहुवचनम्)
[पढ़ा था — (उसने) / (उन्होंने)]

उलटी दिशा का नियम: यहाँ स्त्रीलिङ्ग से पुंलिङ्ग बनाना है। –वती के स्थान पर –वान् (एकवचन) तथा –वन्तः (बहुवचन) रख दीजिए।
स्त्रीलिङ्गम् — पठितवती / पठितवत्यः
पुंलिङ्गम् — पठितवान् / पठितवन्तः
प्रयोग: छात्रः पुस्तकं पठितवान् । छात्राः पुस्तकानि पठितवन्तः ।
प्र2.
कृतवती – …………… – ……………
उत्तर

कृतवती – कृतवान् – कृतवन्तः
[किया था]

पाठ-सम्बन्ध: ‘द्वितीयः तथा न कृतवान्’ — पाठ में यही रूप आया है। मूल धातु ‘कृ’ (करोति स्म = कृतवान् / कृतवती)।
प्र3.
दृष्टवती – …………… – ……………
उत्तर

दृष्टवती – दृष्टवान् – दृष्टवन्तः
[देखा था]

पाठ-सम्बन्ध: ‘अहं कञ्चित् रोगिणं दृष्टवान्’ तथा ‘तं रोगिणम् अहं पूर्वमेव मार्गे दृष्टवान्’ । मूल धातु — दृश् (पश्यति स्म)।
प्र4.
दत्तवती – …………… – ……………
उत्तर

दत्तवती – दत्तवान् – दत्तवन्तः
[दिया था]

पाठ-सम्बन्ध: ‘तदर्थं दिनद्वयस्य अवसरं दत्तवान्’ तथा ‘नागार्जुनाय रसायनं दत्तवान्’ । मूल धातु — दा (ददाति स्म)।
प्र5.
प्रक्षालितवती – …………… – ……………
उत्तर

प्रक्षालितवती – प्रक्षालितवान् – प्रक्षालितवन्तः
[धोया था]

वाक्य-प्रयोग: बालकः पात्राणि प्रक्षालितवान् । बालकाः वस्त्राणि प्रक्षालितवन्तः । (प्र + क्षल् = धोना)
प्र6.
धावितवती – …………… – ……………
उत्तर

धावितवती – धावितवान् – धावितवन्तः
[दौड़ा था]

स्त्रीलिङ्गे (एकवचनम्)पुंलिङ्गे — एकवचनम्पुंलिङ्गे — बहुवचनम्हिन्दी अर्थ
पठितवतीपठितवान्पठितवन्तःपढ़ा
कृतवतीकृतवान्कृतवन्तःकिया
दृष्टवतीदृष्टवान्दृष्टवन्तःदेखा
दत्तवतीदत्तवान्दत्तवन्तःदिया
प्रक्षालितवतीप्रक्षालितवान्प्रक्षालितवन्तःधोया
धावितवतीधावितवान्धावितवन्तःदौड़ा
सावधानी: ‘धाव्’ धातु के दो अर्थ होते हैं — दौड़ना तथा धोना/स्वच्छ करना; कौन-सा अर्थ लेना है, यह वाक्य के प्रसङ्ग से तय होता है। जैसे — ‘बालकः क्रीडाक्षेत्रे धावितवान्’ (दौड़ा), किन्तु धोने के अर्थ में प्रायः ‘प्रक्षालितवान्’ का ही प्रयोग होता है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ