दीपकम् अध्याय 5 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
पठितवान् – …………… (एकवचनम्) – …………… (बहुवचनम्) [उदाहरणम् — पुस्तके पूरितम्]
उत्तर

पुस्तक में यही उदाहरण भरा हुआ है —

पठितवान् – पठितवती (एकवचनम्) – पठितवत्यः (बहुवचनम्)
[पढ़ा था — (उसने / उन स्त्रियों ने)]

नियम पहचानिए: क्तवतु-प्रत्ययान्त पद पुंलिङ्ग में –वान् पर समाप्त होते हैं। स्त्रीलिङ्ग बनाने के लिए ‘–वान्’ के स्थान पर –वती (एकवचन) तथा –वत्यः (बहुवचन) कर दीजिए। शेष शब्द ज्यों-का-त्यों रहता है।
पुंलिङ्गम् — पठितवान् / पठितवन्तः
स्त्रीलिङ्गम् — पठितवती / पठितवत्यः
प्रयोग: छात्रा पुस्तकं पठितवती । छात्राः पुस्तकानि पठितवत्यः ।
प्र2.
गतवान् – …………… – ……………
उत्तर

गतवान् – गतवती – गतवत्यः
[गई — (वह) / (वे सब)]

वाक्य-प्रयोग: बालिका विद्यालयं गतवती । बालिकाः विद्यालयं गतवत्यः । (मूल धातु — गम्; गच्छति स्म = गतवान् / गतवती)
प्र3.
लिखितवान् – …………… – ……………
उत्तर

लिखितवान् – लिखितवती – लिखितवत्यः
[लिखा था]

वाक्य-प्रयोग: सा पत्रं लिखितवती । ताः पत्राणि लिखितवत्यः
प्र4.
खादितवान् – …………… – ……………
उत्तर

खादितवान् – खादितवती – खादितवत्यः
[खाया था]

वाक्य-प्रयोग: बालिका फलं खादितवती । बालिकाः फलानि खादितवत्यः
प्र5.
क्रीडितवान् – …………… – ……………
उत्तर

क्रीडितवान् – क्रीडितवती – क्रीडितवत्यः
[खेला था]

वाक्य-प्रयोग: सा क्रीडाक्षेत्रे क्रीडितवती । छात्राः क्रीडाक्षेत्रे क्रीडितवत्यः
प्र6.
हसितवान् – …………… – ……………
उत्तर

हसितवान् – हसितवती – हसितवत्यः
[हँसी थी]

वाक्य-प्रयोग: बालिका उच्चैः हसितवती । सर्वाः बालिकाः हसितवत्यः
प्र7.
निवेदितवान् – …………… – ……………
उत्तर

निवेदितवान् – निवेदितवती – निवेदितवत्यः
[निवेदन किया था]

पाठ-सम्बन्ध: पाठ में है — ‘नागार्जुनः महाराजं निवेदितवान्’ । यदि निवेदन करने वाली स्त्री होती तो ‘सा महाराजं निवेदितवती’ होता।
प्र8.
सूचितवान् – …………… – ……………
उत्तर

सूचितवान् – सूचितवती – सूचितवत्यः
[सूचित किया था / बताया था]

पूरी सूची एक साथ देखिए:
पुंलिङ्गे (एकवचनम्)स्त्रीलिङ्गे — एकवचनम्स्त्रीलिङ्गे — बहुवचनम्हिन्दी अर्थ
पठितवान्पठितवतीपठितवत्यःपढ़ा
गतवान्गतवतीगतवत्यःगया / गई
लिखितवान्लिखितवतीलिखितवत्यःलिखा
खादितवान्खादितवतीखादितवत्यःखाया
क्रीडितवान्क्रीडितवतीक्रीडितवत्यःखेला
हसितवान्हसितवतीहसितवत्यःहँसा / हँसी
निवेदितवान्निवेदितवतीनिवेदितवत्यःनिवेदन किया
सूचितवान्सूचितवतीसूचितवत्यःबताया
याद रखने का सूत्र: –वान् → –वती → –वत्यः। पुंलिङ्ग का बहुवचन –वन्तः होता है (पठितवन्तः), स्त्रीलिङ्ग का –वत्यः (पठितवत्यः) — दोनों को आपस में न मिलाएँ।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ