दीपकम् अध्याय 4 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
प्राप्तवान् — ……………………
उत्तर

प्राप्तवान् — प्राप्तवती
[(पुरुष ने) प्राप्त किया — (स्त्री ने) प्राप्त किया।]

नियम एक ही है: ये सब क्तवतु प्रत्ययान्त पद हैं, जो भूतकाल का कर्तृवाचक अर्थ देते हैं (‘जिसने किया’)। पुंलिङ्ग में प्रथमा एकवचन का रूप –वान् होता है और स्त्रीलिङ्ग बनाने के लिए ङीप् (–ई) जुड़कर –वती हो जाता है। उदाहरण: गतवान् → गतवती।
वाक्य में देखिए — सः कारावासं प्राप्तवान् । सा पुरस्कारं प्राप्तवती ।
प्र2.
उपविष्टवान् — ……………………
उत्तर

उपविष्टवान् — उपविष्टवती
[(पुरुष) बैठा — (स्त्री) बैठी।]

पाठ से जोड़िए: पृष्ठ 38 में आया है — आमन्त्रिताः सर्वे अतिथयः हस्तपादं क्षालयित्वा आसनेषु उपविष्टवन्तः। यहाँ उपविष्टवन्तः पुंलिङ्ग बहुवचन है; एकवचन ‘उपविष्टवान्’ और उसका स्त्रीलिङ्ग ‘उपविष्टवती’ होगा। स्त्रीलिङ्ग बहुवचन बनेगा — उपविष्टवत्यः
प्र3.
भुक्तवान् — ……………………
उत्तर

भुक्तवान् — भुक्तवती
[(पुरुष ने) खाया — (स्त्री ने) खाया।]

धातु पहचानिए: भुज् धातु से क्त प्रत्यय लगाकर भुक्तम् (खाया गया) और क्तवतु लगाकर भुक्तवान् (जिसने खाया) बनता है। पाठ में क्त-रूप आया है — दिनत्रयात् किमपि न भुक्तम्। इसी प्रकार — बालिका भोजनं भुक्तवती ।
प्र4.
कृतवान् — ……………………
उत्तर

कृतवान् — कृतवती
[(पुरुष ने) किया — (स्त्री ने) किया।]

पाठ से जोड़िए: सर्वदा स्वदेशस्यैव वस्त्राणां वस्तूनां च उपयोगं कृतवान्। — यह गोपबन्धु के लिए आया है, अतः पुंलिङ्ग। यदि कर्ता स्त्री होती तो — सा स्वदेशवस्त्राणाम् उपयोगं कृतवती ।
प्र5.
गृहीतवान् — ……………………
उत्तर

गृहीतवान् — गृहीतवती
[(पुरुष ने) ग्रहण किया — (स्त्री ने) ग्रहण किया।]

पाठ से जोड़िए: महात्मगान्धेः प्रेरणया भारतीयस्वतन्त्रतान्दोलने गोपबन्धुः भागं गृहीतवान्। — ‘भागं गृहीतवान्’ का अर्थ है ‘भाग लिया’। स्त्रीलिङ्ग में — सा आन्दोलने भागं गृहीतवती ।
एक तालिका में पूरा उत्तर:
पुंलिङ्गम्स्त्रीलिङ्गम्अर्थः
यथा — गतवान्गतवतीगया / गई
(क) प्राप्तवान्प्राप्तवतीप्राप्त किया
(ख) उपविष्टवान्उपविष्टवतीबैठा / बैठी
(ग) भुक्तवान्भुक्तवतीखाया
(घ) कृतवान्कृतवतीकिया
(ङ) गृहीतवान्गृहीतवतीग्रहण किया / लिया
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ