दीपकम् अध्याय 6 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
परिच्छेदः — “अद्यतने विज्ञानयुगे सर्वे मनुष्याः डिजिटल्-प्रौद्योगिक्याः प्रयोगं कुर्वन्ति। जनाः अन्तर्जालस्य, सचलदूरवाण्याः, सङ्गणकस्य च साहाय्येन शीघ्रं कार्याणि सम्पादयन्ति। विद्यार्थिनः अपि ई-अधिगम-प्रणालीं स्वीकृत्य ज्ञानं वर्धयन्ति।” — (क) अद्यतनं युगं कीदृशम् अस्ति ?
उत्तर
उत्तरम् — अद्यतनं युगं विज्ञानयुगम् अस्ति।
हिन्दी अर्थ: आज का युग विज्ञान-युग है। परिच्छेद का पहला शब्द-समूह ही उत्तर दे देता है — ‘अद्यतने विज्ञानयुगे’।
व्याकरण-सङ्केतः: परिच्छेद में ‘अद्यतने विज्ञानयुगे’ सप्तमी विभक्ति, एकवचन (अधिकरण) में है; उत्तर में उसे प्रथमा विभक्ति, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग — ‘विज्ञानयुगम्’ — में बदलना पड़ता है, क्योंकि प्रश्न ‘कीदृशम् अस्ति ?’ है।
प्र2.
(ख) मानवाः केषां साहाय्येन कार्याणि शीघ्रं कुर्वन्ति ?
उत्तर
उत्तरम् — मानवाः अन्तर्जालस्य, सचलदूरवाण्याः, सङ्गणकस्य च साहाय्येन कार्याणि शीघ्रं कुर्वन्ति।
हिन्दी अर्थ: मनुष्य इंटरनेट, मोबाइल फ़ोन तथा कम्प्यूटर की सहायता से कार्य शीघ्र कर लेते हैं।
शब्दार्थः — सचलदूरवाणी = चलती-फिरती दूरवाणी अर्थात् मोबाइल फ़ोन (सचल = चलनशील + दूरवाणी = telephone)।
व्याकरण-सङ्केतः: ‘साहाय्येन’ के साथ जुड़े तीनों पद षष्ठी विभक्ति, एकवचन में हैं — अन्तर्जालस्य, सचलदूरवाण्याः (स्त्रीलिङ्ग, ईकारान्त), सङ्गणकस्य। प्रश्न का ‘केषाम्’ भी षष्ठी बहुवचन है — विभक्ति वही रहती है।
प्र3.
(ग) ई-अधिगम-प्रणाल्याः प्रयोगं के कुर्वन्ति ?
उत्तर
उत्तरम् — ई-अधिगम-प्रणाल्याः प्रयोगं विद्यार्थिनः कुर्वन्ति।
हिन्दी अर्थ: ई-अधिगम-प्रणाली (e-learning) का प्रयोग विद्यार्थी करते हैं। परिच्छेद में है — विद्यार्थिनः अपि ई-अधिगम-प्रणालीं स्वीकृत्य ज्ञानं वर्धयन्ति।
व्याकरण-सङ्केतः: के = किम् शब्द का पुंलिङ्ग प्रथमा बहुवचन, अतः उत्तर भी प्रथमा बहुवचन में — ‘विद्यार्थिनः’ (विद्यार्थिन् शब्द, ‘न्’-अन्त पुंलिङ्ग)। स्वीकृत्य ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय है (स्वी + कृ + ल्यप्) = ‘अपनाकर’।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ