प्र1.
मुनिवरविकसितकविवरविलसित-
मञ्जुलमञ्जूषा, सुन्दरसुरभाषा।
अयि मातस्तव पोषणक्षमता
मम वचनातीता, सुन्दरसुरभाषा॥ १॥ — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
मञ्जुलमञ्जूषा, सुन्दरसुरभाषा।
अयि मातस्तव पोषणक्षमता
मम वचनातीता, सुन्दरसुरभाषा॥ १॥ — पदच्छेदं, अन्वयम्, अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — मुनिवर-विकसित-कविवर-विलसित-मञ्जुल-मञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा। अयि मातः ! तव पोषणक्षमता मम वचनातीता सुन्दरसुरभाषा।
अन्वयः — (त्वं) मुनिवरविकसितकविवरविलसितमञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा (असि)। अयि मातः ! तव पोषणक्षमता मम वचनातीता अस्ति।
अन्वयः — (त्वं) मुनिवरविकसितकविवरविलसितमञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा (असि)। अयि मातः ! तव पोषणक्षमता मम वचनातीता अस्ति।
अर्थः (हिन्दी) — हे सुन्दर देवभाषा (संस्कृत) ! तुम श्रेष्ठ मुनियों द्वारा विकसित और श्रेष्ठ कवियों द्वारा सुशोभित की गई मनोहर शब्द-मञ्जूषा हो। हे माता ! तुम्हारी पोषण करने की क्षमता मेरी वाणी से परे है — मैं उसका वर्णन नहीं कर सकता।
भावः: पुस्तक स्वयं भाव इस प्रकार देती है — संस्कृतभाषा अतीव सुन्दरभाषा देवभाषारूपेण च परिचिता अस्ति। मुनयः अस्याः संस्कृतभाषायाः विकासं कृतवन्तः। एषा भाषा भूयिष्ठानां भारतीयभाषाणां, तथा विश्वस्य बहूनां भाषाणां च जननी-भाषा (स्रोतो-भाषा) गुरुभाषा (पूरक-भाषा) वा अस्ति। बहवः कवयः काव्यरचनया अस्याः सौन्दर्यं वर्धितवन्तः। कोमलपदावल्या परिपूर्णा एषा ज्ञानपेटिका अस्ति। संस्कृतभाषा स्वपदावलिभिः अन्याः भाषाः ज्ञानं विज्ञानं च परिपोषयति। संस्कृतभाषायाः गौरवं वर्णनातीतम् अस्ति।
अर्थात् — संस्कृत को मुनियों ने गढ़ा, कवियों ने सजाया; वह अधिकांश भारतीय भाषाओं तथा विश्व की अनेक भाषाओं की जननी-भाषा या गुरु-भाषा है और अपने शब्द-भण्डार से दूसरी भाषाओं का पोषण करती है। इसीलिए उसका गौरव वर्णन से परे है।
अर्थात् — संस्कृत को मुनियों ने गढ़ा, कवियों ने सजाया; वह अधिकांश भारतीय भाषाओं तथा विश्व की अनेक भाषाओं की जननी-भाषा या गुरु-भाषा है और अपने शब्द-भण्डार से दूसरी भाषाओं का पोषण करती है। इसीलिए उसका गौरव वर्णन से परे है।
काव्य-सौन्दर्यम्: ‘मञ्जुलमञ्जूषा’ तथा ‘सुन्दरसुरभाषा’ में एक ही वर्ण की आवृत्ति होने से अनुप्रास अलङ्कार है। भाषा को ‘मञ्जूषा’ (पेटी) कहना रूपक है — शब्द उस पेटी में रखे रत्न हैं। भाषा को ‘मातः’ कहकर पुकारना मानवीकरण है।
व्याकरण-सङ्केतः: मातस्तव का सन्धि-विच्छेद = मातः + तव (विसर्ग सन्धि — विसर्ग का ‘स्’ हो गया)। मातः — सम्बोधन, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग (यही अभ्यास-प्रश्न ४ का दिया गया उदाहरण है)। वचनातीता = वचनम् + अतीता — तत्पुरुष समास, प्रथमा एकवचन स्त्रीलिङ्ग।