दीपकम् अध्याय 8 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
भ्रातृसहित-भगिनीसप्तके कानि राज्यानि सन्ति ?
उत्तर

भ्रातृसहित-भगिनीसप्तके अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डम्, त्रिपुरा सिक्किमः च इति अष्ट राज्यानि सन्ति।

(भाई सहित बहन-सप्तक में अरुणाचल प्रदेश, असम, मणिपुर, मिजोरम, मेघालय, नागालैण्ड, त्रिपुरा और सिक्किम — ये आठ राज्य हैं।)

पाठवाक्यम् — “इत्थं भ्रात्रा सिक्किमेन सह भगिनीसप्तके इमानि राज्यानि सन्ति — अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डं, त्रिपुरा चेति।”

Tip: ‘भ्रातृसहित’ शब्द का अर्थ है ‘भाई के साथ’ — अतः उत्तर में सिक्किम को अवश्य जोड़िए, तभी संख्या आठ बनती है। केवल ‘सप्तभगिन्यः’ पूछा जाए तो सिक्किम छोड़ दीजिए।
प्र2.
इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः इति किमर्थं कथ्यन्ते ?
उत्तर

सामाजिक-सांस्कृतिक-परिदृश्यानां साम्याद् भौगोलिकवैशिष्ट्यात् च इमानि राज्यानि ‘सप्तभगिन्यः’ इति कथ्यन्ते।

(सामाजिक तथा सांस्कृतिक दृश्यों की समानता के कारण एवं भौगोलिक विशेषता के कारण ये राज्य ‘सात बहनें’ कहे जाते हैं।)

अध्यापिका योजयति — “प्रयोगोऽयं प्रतीकात्मको वर्तते।” (यह प्रयोग प्रतीकात्मक है — वास्तविक भाई-बहन का सम्बन्ध नहीं।)

तर्क: जब अनेक प्रदेशों का भूगोल, जनजीवन, पर्व और कला एक-सी हो, तब उन्हें एक कुटुम्ब के रूप में देखना सरल हो जाता है। इसी दृष्टि से पुस्तक ‘भगिनी’ शब्द को साम्य का प्रतीक बनाती है।
प्र3.
ऐशान्यकोणप्रदेशेषु के निवसन्ति ?
उत्तर

ऐशान्यकोणप्रदेशेषु गारो-खासी-नागा-मिजो-लेप्चा-प्रभृतयः बहवः जनजातीयाः निवसन्ति।

(उत्तर-पूर्वी कोण के प्रदेशों में गारो, खासी, नागा, मिजो, लेप्चा आदि अनेक जनजातीय लोग रहते हैं।)

पाठवाक्यम् — “जनजातिबहुलप्रदेशोऽयम्। गारो-खासी-नागा-मिजो-लेप्चा-प्रभृतयः बहवः जनजातीयाः अत्र निवसन्ति।”

पाठ आगे जोड़ता है: “शरीरेण ऊर्जस्विनः एतत्प्रादेशिकाः बहुभाषाभिः समन्विताः, पर्वपरम्पराभिः परिपूरिताः, स्वलीला-कलासु च निष्णाताः सन्ति।”
प्र4.
पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः केषु निष्णाताः सन्ति ?
उत्तर

पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः स्वलीला-कलासु निष्णाताः सन्ति।

(पूर्वोत्तर के निवासी अपनी लीला-कलाओं में निपुण हैं।)

पाठवाक्यम् — “... पर्वपरम्पराभिः परिपूरिताः, स्वलीला-कलासु च निष्णाताः सन्ति।”

व्याकरणम्: ‘केषु’ तथा ‘स्वलीला-कलासु’ दोनों सप्तमी विभक्ति, बहुवचन में हैं। ‘निष्णातः’ (= पारङ्गतः, निपुण) के योग में विषय सप्तमी में आता है — जैसे ‘सः गणिते निष्णातः’।
प्र5.
वंशवृक्षवस्तूनाम् उपयोगः कुत्र क्रियते ?
उत्तर

आवस्त्राभूषणेभ्यः गृहनिर्माणपर्यन्तं प्रायः सर्वत्र वंशवृक्षनिर्मितानां वस्तूनाम् उपयोगः क्रियते।

(वस्त्र तथा आभूषण से लेकर घर बनाने तक प्रायः सर्वत्र बाँस से बनी वस्तुओं का उपयोग किया जाता है।)

पाठवाक्यम् — “प्रदेशेऽस्मिन् हस्तशिल्पानां बाहुल्यं वर्तते। आवस्त्राभूषणेभ्यः गृहनिर्माणपर्यन्तं प्रायः वंशवृक्षनिर्मितानां वस्तूनाम् उपयोगः क्रियते।”

क्यों: क्योंकि “अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते” — बाँस यहाँ सहज उपलब्ध है, इसलिए वह वस्त्र, आभूषण, बर्तन, घर — सबका कच्चा माल बन गया है। यही आगे चलकर अन्तर्राष्ट्रीय ख्याति वाला वंशोद्योग बना।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ