प्र1.
वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म। (लङ्-लकारः)
उत्तर
वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन्। (हिन्दी — ‘वन्दे मातरम्’ आदि घोषणाएँ होती थीं / हुईं।)
नियमः — लट्-लकारः + स्म = भूतकालः। ‘स्म’ हटाकर वही क्रिया लङ्-लकार में रखनी है।
भवन्ति (लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्) → अभवन् (लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्)
√भू (भ्वादिगणः, परस्मैपदी) — लङ्: अभवत् · अभवताम् · अभवन्
भवन्ति (लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्) → अभवन् (लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्)
√भू (भ्वादिगणः, परस्मैपदी) — लङ्: अभवत् · अभवताम् · अभवन्
क्यों ‘अभवन्’ ही: कर्ता ‘घोषणाः’ प्रथमा बहुवचन है, अतः क्रिया भी प्रथमपुरुष बहुवचन में चाहिए। लङ्-लकार में धातु से पहले अ (अट्-आगम) जुड़ता है — इसीलिए ‘भवन्’ नहीं, ‘अभवन्’। ‘स्म’ हटाना अनिवार्य है, क्योंकि लङ् स्वयं भूतकाल बता देता है; दोनों साथ रखना पुनरुक्ति होगी।