शारदा अध्याय 5 अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
मेलनं कुरुत — तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत — स्तम्भः अ : (क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) (ख) डीप्-फेक् (Deepfake) (ग) शिक्षकः (घ) एलेक्सा (Alexa) (ङ) डेटासेट् (Dataset) (च) दीक्षा (DIKSHA) (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) (ज) गूगल मानचित्रं (Google Maps) (झ) पूर्वग्रहः (ञ) दॅल्ल्-ई (DALL-E) ॥ स्तम्भः ब : १. नैतिकतायाः शिक्षां करोति २. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली ३. पथनिर्देशनं करोति ४. संवादयन्त्रम् ५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम् ६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च ७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् ८. चित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगः ९. यन्त्रपाठशालायाः नाम १०. अपराधशमनाय प्रयोगः
उत्तर

शुद्धं मेलनम् — (क)–४, (ख)–७, (ग)–१, (घ)–६, (ङ)–९, (च)–२, (छ)–१०, (ज)–३, (झ)–५, (ञ)–८।

क्रमःस्तम्भः अस्तम्भः बपाठ का आधारमेल का कारण
(क)चैट-जीपीटी४. संवादयन्त्रम्‘चैट-जीपीटी इति नामकं संवादोपकरणम् अपि कृतकबुद्ध्या युक्तम् अस्ति।’ (पृष्ठ ५२)वह मनुष्य से बातचीत करके प्रश्नों के उत्तर देता है
(ख)डीप्-फेक्७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम्‘डीप्-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति।’ (पृष्ठ ५६)पुस्तक की शब्दार्थ-तालिका भी यही अर्थ देती है
(ग)शिक्षकः१. नैतिकतायाः शिक्षां करोति‘शिक्षकाः … छात्रेषु मानवीयमूल्यबोधम् अपि जनयन्ति। ते अनुशासनं, परोपकारं, करुणां … शिक्षयन्ति।’ (पृष्ठ ५५)यही वह काम है जो कोई यन्त्र नहीं कर सकता
(घ)एलेक्सा६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च‘एतत् गीतं गायति, विद्युद्दीपं ज्वालयति, दैनिकसंवादं वातावरणस्थितिं च सूचयति।’ (पृष्ठ ५२)अथर्व ने अपनी माता के अनुभव से यही बताया
(ङ)डेटासेट्९. यन्त्रपाठशालायाः नाम‘अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम “डेटासेट्” इति !’ (पृष्ठ ५४)पाठ का वाक्य शब्दशः यही है
(च)दीक्षा२. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणालीदीक्षा, स्वयम्, … एतानि कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि सन्ति।’ (पृष्ठ ५४)यह शिक्षा-मन्त्रालय का डिजिटल शिक्षा-मञ्च है
(छ)(अ)पूर्वानुमेय-नियन्त्रणम्१०. अपराधशमनाय प्रयोगः‘मुखपरिचयप्रणाली, पूर्वानुमेय-नियन्त्रणं चेत्यादि-योजनासु कृतकबुद्धेः प्रयोगः अस्ति।’ (पृष्ठ ५५)अथर्व का प्रश्न ही था — ‘अपराधशमनाय कृतकबुद्धिः कथं साहाय्यं करोति ?’
(ज)गूगल मानचित्रम्३. पथनिर्देशनं करोति‘सङ्कुचितकृतकबुद्धिः — जीपीटी, गूगल-मानचित्रं, यू-ट्यूब्।’ (पृष्ठ ५३)मानचित्र का काम ही मार्ग दिखाना है
(झ)पूर्वग्रहः५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम्‘यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः “पूर्वग्रहः” इति कथ्यते।’ (पृष्ठ ५४)‘प्रशिक्षण का फल जो पक्षपाती हो’ — यही पूर्वग्रह की परिभाषा है
(ञ)दॅल्ल्-ई (DALL-E)८. चित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगःपाठ में नाम नहीं; शेष सब जोड़ियाँ बन जाने पर यही बचता हैDALL-E शब्दों से चित्र बनाने वाला ए.आई. है
मेलन हल करने की विधि (यही सबसे उपयोगी बात है): तीन चरणों में चलिए। पहला — जिन जोड़ियों का वाक्य पाठ में शब्दशः मिलता है, उन्हें पहले पक्का कीजिए : (ङ)–९ और (झ)–५ तो पाठ की पंक्तियाँ ही हैं। दूसरा — जिनका काम नाम से ही स्पष्ट है, उन्हें जोड़िए : मानचित्र → पथनिर्देशन, एलेक्सा → गीत-दीप। तीसरा — जो नाम पाठ में है ही नहीं (दॅल्ल्-ई), उसे अन्त में शेषानुसार जोड़िए — यही ‘elimination’ की विधि है। कभी भी अनुमान से आरम्भ मत कीजिए; पाठ से आरम्भ कीजिए।
छपाई की सूचना: (छ) में पुस्तक ने ‘पूर्वानुमेय-नियन्त्रणम्’ छापा है, जबकि पाठ (पृष्ठ ५५) में तथा अंग्रेज़ी पर्याय (Predictive Policing) के अनुसार शुद्ध पद ‘पूर्वानुमेय-नियन्त्रणम्’ है — पूर्वम् अनुमेयम् (जिसका पहले से अनुमान हो सके) नियन्त्रणम्। ‘अ’ लगते ही अर्थ उलट जाता है। इसी प्रकार (झ) में ‘पूर्वग्रहः’ छपा है, जबकि शब्दार्थ-तालिका तथा प्रश्न ३ की मञ्जूषा में ‘पूर्वाग्रहः’ — दोनों रूप शुद्ध हैं, अर्थ एक ही है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ