दीपकम् अध्याय 1 वयं शब्दार्थान् जानीमः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — (शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः, पृष्ठ 10–11)।
उत्तर

यह स्तम्भ आपको अपनी मातृभाषा में भरना है — जो भाषा आप घर में बोलते हैं (हिन्दी, मराठी, तमिल, बांग्ला, गुजराती, असमिया…)। नीचे पूरी सूची संस्कृत अर्थ और हिन्दी अर्थ के साथ दी गई है; अन्तिम स्तम्भ में अपनी भाषा का शब्द लिखिए।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglish
पित्राज्ञापितुः आदेशःपिता का आदेशFather’s order
लाकृतिः‘ऌ’-वर्णस्य आकृतिः‘ऌ’-वर्ण का रूपShape of letter ‘ऌ’
एकैकःप्रत्येकम्हर एकEach one
अजःछागःबकराGoat
वधूःपरिणीताविवाहिता नारीMarried woman
मातॄणाम्मातुः ऋणम्माता का ऋणIndebtedness to Mother
कॢप्तम्कल्पितम्माना हुआSupposed
ऌकारः‘ऌ’-वर्णः‘ऌ’ वर्णLetter ‘ऌ’
ओम्प्रणवःएकाक्षर ब्रह्मName of Brahma
औषधम्भेषजम्औषध, दवाMedicine
जिह्वारसनाजीभTongue
नामधेयम्नामनामName
भगिनीस्वसाबहनSister
भ्राताअनुजः / अग्रजःभाईBrother
पितामहीपितुः मातादादीPaternal Grandmother
पितामहःपितुः पितादादाPaternal Grandfather
मातामहीमातुः मातानानीMaternal Grandmother
मातामहःमातुः पितानानाMaternal Grandfather
सुश्रीःकुमारीकुमारीMiss
श्रीःलक्ष्मीः, सुन्दरतालक्ष्मी, सौन्दर्यGoddess of prosperity
उपाधिःविशिष्टताविशेषताTitle
प्रथम-नाममुख्यं नामपहला नामFirst Name
मध्य-नाममध्यवर्त्ति नामबीच का नामMiddle Name
अन्त्य-नामअन्तिम-नामअन्तिम नामLast Name
कुल-नामकुलस्य गोत्रस्य वंशस्य वा नामकुल, गोत्र या वंश का नामFamily Name
नमूना उत्तर (मातृभाषा — मराठी): अजः = बोकड, वधूः = नवरी/विवाहित स्त्री, जिह्वा = जीभ, भगिनी = बहीण, भ्राता = भाऊ, पितामहः = आजोबा, मातामही = आजी, औषधम् = औषध।
नमूना उत्तर (मातृभाषा — तमिल): अजः = ஆடு, जिह्वा = நாக்கு, भगिनी = சகோதரி, भ्राता = சகோதரன், औषधम् = மருந்து।
इन शब्दों को यहीं क्यों रखा गया: ध्यान दीजिए — पित्राज्ञा, लाकृतिः, मातॄणाम्, कॢप्तम्, ऌकारः, ओम्, औषधम्, एकैकः — इन सबमें वही कठिन स्वर आते हैं जो अभी-अभी सीखे: ऋ, ॠ, ऌ, ए, ऐ, ओ, औ। यानी शब्दावली भी वर्णमाला का ही अभ्यास करा रही है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ