प्र1.
योग्यताविस्तरः — १. कार्यारम्भात् कार्यपरिसमाप्तेः कालः वर्तमानकालः उच्यते । २. वर्तमान-कालस्य कृते लट्लकारः भवति । ३. लकारेषु त्रयः पुरुषाः (प्रथमः मध्यमः उत्तमः) एवञ्च त्रीणि वचनानि (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्) भवन्ति । लट्लकारस्य क्रियापदे अधोलिखितानि चिह्नानि भवन्ति — [चिह्न-तालिका तथा ‘पठ्’ धातोः रूप-तालिका] । एतत् सर्वं व्याख्यायताम् ।
उत्तर
तीनों वाक्यों का सीधा अर्थ पहले —
| संस्कृतम् | हिन्दी अर्थः | |
|---|---|---|
| १. | कार्यारम्भात् कार्यपरिसमाप्तेः कालः वर्तमानकालः उच्यते । | काम के आरम्भ से लेकर काम की समाप्ति तक का समय ‘वर्तमानकाल’ कहलाता है। |
| २. | वर्तमान-कालस्य कृते लट्लकारः भवति । | वर्तमानकाल के लिए ‘लट्लकार’ होता है। |
| ३. | लकारेषु त्रयः पुरुषाः एवञ्च त्रीणि वचनानि भवन्ति । | लकारों में तीन पुरुष (प्रथम, मध्यम, उत्तम) और तीन वचन (एक, द्वि, बहु) होते हैं। |
लट्लकारस्य चिह्नानि —
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः (सः/ते) | ति | तः | अन्ति |
| मध्यमपुरुषः (त्वम्/यूयम्) | सि | थः | थ |
| उत्तमपुरुषः (अहम्/वयम्) | मि | वः | मः |
‘पठ्’ धातोः लट्लकारे रूपाणि —
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठति | पठतः | पठन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठसि | पठथः | पठथ |
| उत्तमपुरुषः | पठामि | पठावः | पठामः |
‘लकार’ शब्द कहाँ से आया: संस्कृत में काल और अर्थ बताने वाले दस प्रत्यय-समूह हैं, और सबके नाम ल् से शुरू होते हैं — लट्, लिट्, लुट्, लृट्, लोट्, लङ्, लिङ्, लुङ्, लृङ्, लेट्। इसीलिए इन्हें लकार कहते हैं। कक्षा 6 में तीन काम के हैं — लट् (वर्तमान — पठति), लृट् (भविष्य — पठिष्यति), लङ् (भूत — अपठत्)।
Check it yourself — नौ रूप, एक सूत्र: धातु का अङ्ग + चिह्न। पठ् + ति = पठति; पठ् + अन्ति = पठन्ति; पठ् (आ) + मि = पठामि। ध्यान दीजिए, उत्तमपुरुष में चिह्न से पहले आ जुड़ जाता है — पठामि, पठावः, पठामः। इसी नियम से गच्छामि, गच्छावः, गच्छामः बनते हैं।
Tip — पाठ से मिलान कीजिए: ‘वयं पठामः’ (उत्तम बहु), ‘अहमेव उपायं चिन्तयामि’ (उत्तम एक), ‘आवां चलावः’ (उत्तम द्वि), ‘शशकाः निवसन्ति’ (प्रथम बहु), ‘गजराजः पृच्छति’ (प्रथम एक) — नौ में से पाँच खाने पाठ ने ही भर दिए हैं।