दीपकम् अध्याय 11 अवधेयांशः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
पठन्तु अवगच्छन्तु लिखन्तु च — गुरु-शिष्यसम्बन्धः : श्रीरामस्य गुरुः वसिष्ठः । वसिष्ठस्य शिष्यः श्रीरामः । (आदि) — एतेषु वाक्येषु कः नियमः कार्यरतः अस्ति ? सर्वाणि युग्मानि लिखन्तु ।
उत्तर

नियम एक ही है — जहाँ सम्बन्ध है वहाँ षष्ठी विभक्ति है। ‘क का गुरु ख’ कहना हो तो ‘क’ में षष्ठी लगती है।

शिष्यस्य दृष्ट्यागुरोः दृष्ट्याहिन्दी
श्रीरामस्य गुरुः वसिष्ठः ।वसिष्ठस्य शिष्यः श्रीरामः ।श्रीराम के गुरु वसिष्ठ हैं।
कर्णस्य गुरुः परशुरामः ।परशुरामस्य शिष्यः कर्णः ।कर्ण के गुरु परशुराम हैं।
अर्जुनस्य गुरुः द्रोणः ।द्रोणस्य शिष्यः अर्जुनः ।अर्जुन के गुरु द्रोण हैं।
चन्द्रगुप्तस्य गुरुः चाणक्यः ।चाणक्यस्य शिष्यः चन्द्रगुप्तः ।चन्द्रगुप्त के गुरु चाणक्य हैं।
पद्मपादस्य गुरुः शङ्कराचार्यः ।शङ्कराचार्यस्य शिष्यः पद्मपादः ।पद्मपाद के गुरु शङ्कराचार्य हैं।
विवेकानन्दस्य गुरुः रामकृष्णः ।रामकृष्णस्य शिष्यः विवेकानन्दः ।विवेकानन्द के गुरु रामकृष्ण हैं।
दोनों दिशाओं में क्यों लिखवाया गया: हिन्दी में हम ‘राम का गुरु’ और ‘वसिष्ठ का शिष्य’ — दोनों कह सकते हैं। संस्कृत में भी वही होता है, बस षष्ठी उसी शब्द पर लगती है जिससे सम्बन्ध जोड़ा जा रहा है। इसलिए एक ही जोड़ी से दो वाक्य बन जाते हैं।
प्र2.
ग्रन्थः ग्रन्थकर्ता च — रामायणस्य रचयिता वाल्मीकिः । वाल्मीकेः काव्यं रामायणम् । (आदि) — सर्वाणि युग्मानि लिखन्तु ।
उत्तर

यही षष्ठी दूसरे विषय पर — ग्रन्थ और उसका रचयिता।

ग्रन्थस्य दृष्ट्यारचयितुः दृष्ट्याहिन्दी
रामायणस्य रचयिता वाल्मीकिः ।वाल्मीके काव्यं रामायणम् ।रामायण के रचयिता वाल्मीकि हैं।
महाभारतस्य रचयिता व्यासः ।व्यासस्य काव्यं महाभारतम् ।महाभारत के रचयिता व्यास हैं।
कर्णभारस्य रचयिता भासः ।भासस्य नाटकं कर्णभारम् ।कर्णभार के रचयिता भास हैं।
रघुवंशस्य रचयिता कालिदासः ।कालिदासस्य काव्यं रघुवंशम् ।रघुवंश के रचयिता कालिदास हैं।
पञ्चतन्त्रस्य रचयिता विष्णुशर्मा ।विष्णुशर्मण कृतिः पञ्चतन्त्रम् ।पञ्चतन्त्र के रचयिता विष्णुशर्मा हैं।
हितोपदेशस्य रचयिता नारायणपण्डितः ।नारायणपण्डितस्य कृतिः हितोपदेशः ।हितोपदेश के रचयिता नारायणपण्डित हैं।
दो रूप ध्यान से देखिए: ‘वाल्मीकि’ इकारान्त शब्द है, इसलिए षष्ठी में वाल्मीकेः बनता है (वाल्मीकिस्य नहीं)। ‘विष्णुशर्मा’ नकारान्त (शर्मन्) शब्द है, इसलिए षष्ठी में विष्णुशर्मणः बनता है। बाकी सब अकारान्त हैं, इसलिए सीधा ‘-स्य’ लगा।
Did you know? ‘कर्णभारम्’ महाकवि भास का एक अङ्क का नाटक है, जिसमें कर्ण अपने कवच-कुण्डल दान कर देता है। ‘काव्यम्’, ‘नाटकम्’ और ‘कृतिः’ — तीनों शब्द पुस्तक ने रचना के प्रकार के अनुसार बदले हैं, यह भी ध्यान देने योग्य है।
प्र3.
पति-पत्नीसम्बन्धः — अरुन्धत्याः पतिः वसिष्ठः । वसिष्ठस्य पत्नी अरुन्धती । (आदि) — सर्वाणि युग्मानि लिखन्तु ।
उत्तर

यहाँ स्त्रीलिङ्ग शब्दों के षष्ठी-रूप सीखने को मिलते हैं — यही आगे अभ्यास ५ में काम आएँगे।

पत्न्याः दृष्ट्यापत्युः दृष्ट्याषष्ठी-रूपम्
अरुन्धत्याः पतिः वसिष्ठः ।वसिष्ठस्य पत्नी अरुन्धती ।अरुन्धती → अरुन्धत्याः
सीतायाः पतिः श्रीरामः ।श्रीरामस्य पत्नी सीता ।सीता → सीतायाः
उर्मिलायाः पतिः लक्ष्मणः ।लक्ष्मणस्य पत्नी उर्मिला ।उर्मिला → उर्मिलायाः
कुन्त्याः पतिः पाण्डुराजः ।पाण्डुराजस्य पत्नी कुन्ती ।कुन्ती → कुन्त्याः
रुक्मिण्याः पतिः कृष्णः ।कृष्णस्य पत्नी रुक्मिणी ।रुक्मिणी → रुक्मिण्याः
सुभद्रायाः पतिः अर्जुनः ।अर्जुनस्य पत्नी सुभद्रा ।सुभद्रा → सुभद्रायाः
नियम पकड़िए: आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों में षष्ठी एकवचन का रूप -आयाः होता है (सीता → सीतायाः, सुभद्रा → सुभद्रायाः)। ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों में -याः होता है और ‘ई’ ‘य्’ बन जाती है (कुन्ती → कुन्त्याः, रुक्मिणी → रुक्मिण्याः, नदी → नद्याः)। यह भेद पहचान लेने पर अभ्यास ५ की पूरी स्त्रीलिङ्ग तालिका बिना अटके भर जाएगी।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ