कक्षा ६ संस्कृत अध्याय 11 यः जानाति सः पण्डितः के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ का विषय है ‘प्रहेलिका’। पाठ-प्रवेश स्वयं कहता है — संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति । प्रहेलिकाएँ बच्चों से लेकर बूढ़ों तक (आबालवृद्धम्) सबको मानसिक उल्लास देती हैं, बुद्धि की तार्किकशक्ति बढ़ाती हैं, चिन्तनक्षमता का विकास करती हैं और पूर्वज कवियों की बुद्धिमत्ता तथा कल्पनाशक्ति दिखाती हैं। पाँच प्रहेलिकाएँ, पाँच चतुर उत्तर। (१) भोजन के अन्त में पीने योग्य क्या? — तक्रम् ; जयन्त किसका पुत्र? — शक्रस्य ; विष्णुपद कैसा कहा गया? — दुर्लभम् (तीनों उत्तर श्लोक के चौथे चरण में ही छिपे हैं)। (२) जिसका आदि ‘न’, अन्त ‘न’, बीच में ‘य’ — नयनम् । (३) वृक्ष के आगे फल और फल के आगे फिर वृक्ष, ‘अ’ से आरम्भ और ‘स’ से अन्त — अनानसः । चौथी और पाँचवीं प्रहेलिका ‘जोड़कर बनने वाले’ उत्तर की हैं। (४) काशी में मनुष्य मृत्युम् चाहता है, राजाओं का युद्ध में हितकारी जयः है — दोनों जोड़िए तो स

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःसंस्कृत-अर्थःहिन्दीEnglish
पेयम्पातुं योग्यम्पीने के योग्यFit for drinking
सुतःपुत्रःपुत्रSon
तक्रम्मथितम्छाछ, मट्ठाButtermilk
कुलालस्यकुम्भकारस्यकुम्हार काOf the potter
रणेयुद्धेयुद्ध मेंIn war
शक्रःइन्द्रःइन्द्रIndra
भूपानाम्राज्ञाम्राजाओं काOf the kings
वन्द्यःवन्दनीयः, नमस्करणीयःवन्दना के योग्यWorthy of worship
नयनम्नेत्रम्, चक्षुःआँखEye
प्रहेलिकापहेली, गूढप्रश्नःपहेलीRiddle
स्नुषापुत्रवधूःबहूDaughter-in-law
जामातादुहितुः पतिःदामादSon-in-law
भ्रातृजायाभ्रातुः पत्नीभाभीBrother’s wife
देवरःपत्युः अनुजःदेवरHusband’s younger brother
पितृव्यःपितुः भ्राताचाचाFather’s brother
स्यूतःशिक्यम्, वस्त्रपात्रम्थैलाBag
वातायनम्गवाक्षःखिड़कीWindow
सङ्गणकम्गणकयन्त्रम्संगणक, कम्प्यूटरComputer
  1. एकादशः पाठः
  2. एकादशः पाठः
  3. वयं शब्दार्थान् जानीमः
  4. अवधेयांशः
  5. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  6. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  7. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  8. वयम् अभ्यासं कुर्मः
  9. योग्यताविस्तरः
  10. परियोजनाकार्यम्
क्या यह उपयोगी रहा?