प्र1.
अधः श्रीरामस्य कुटुम्बस्य रेखाचित्रम् अस्ति । चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि रचयन्तु — यथा – रामस्य पिता दशरथः । (चित्रे — रामः, सीता, दशरथः, कौशल्या, जनकः, सुनयना, लक्ष्मणः, लवः तथा सम्बन्धवाचकानि पदानि — पिता, माता, पुत्रः, पुत्री, पतिः, पत्नी, श्वशुरः, श्वश्रूः, स्नुषा, जामाता, अग्रजः, अनुजः, देवरः, भ्रातृजाया ।)
उत्तर
रेखाचित्र में बीच में छह चित्र हैं — दशरथः, कौशल्या, जनकः, सुनयना, लक्ष्मणः, लवः। बाईं ओर रामः, दाईं ओर सीता। बाईं ओर के तीर बताते हैं कि राम का उससे क्या सम्बन्ध है, दाईं ओर के तीर सीता का। हर जोड़ी से दो-दो वाक्य बनते हैं।
| चित्रे व्यक्तिः | रामेण सह सम्बन्धः | सीतया सह सम्बन्धः |
|---|---|---|
| दशरथः | रामस्य पिता दशरथः । दशरथस्य पुत्रः रामः । | सीतायाः श्वशुरः दशरथः । दशरथस्य स्नुषा सीता । |
| कौशल्या | रामस्य माता कौशल्या । कौशल्यायाः पुत्रः रामः । | सीतायाः श्वश्रूः कौशल्या । कौशल्यायाः स्नुषा सीता । |
| जनकः | रामस्य श्वशुरः जनकः । जनकस्य जामाता रामः । | सीतायाः पिता जनकः । जनकस्य पुत्री सीता । |
| सुनयना | रामस्य श्वश्रूः सुनयना । सुनयनायाः जामाता रामः । | सीतायाः माता सुनयना । सुनयनायाः पुत्री सीता । |
| लक्ष्मणः | रामस्य अनुजः लक्ष्मणः । लक्ष्मणस्य अग्रजः रामः । | सीतायाः देवरः लक्ष्मणः । लक्ष्मणस्य भ्रातृजाया सीता । |
| लवः | रामस्य पुत्रः लवः । लवस्य पिता रामः । | सीतायाः पुत्रः लवः । लवस्य माता सीता । |
| रामः – सीता | सीतायाः पतिः रामः । | रामस्य पत्नी सीता । |
सम्बन्धवाचक शब्दों के अर्थ: श्वशुरः = ससुर, श्वश्रूः = सास, स्नुषा = बहू, जामाता = दामाद, देवरः = देवर (पति का छोटा भाई), भ्रातृजाया = भाभी (भाई की पत्नी), अग्रजः = बड़ा भाई, अनुजः = छोटा भाई। ध्यान दीजिए — सीता के लिए लक्ष्मण देवरः है और लक्ष्मण के लिए सीता भ्रातृजाया है; एक ही रिश्ते के दो नाम, दिशा के अनुसार।
Check it yourself: जिसका सम्बन्ध बताना है, षष्ठी उसी पर लगेगी — ‘रामस्य पिता दशरथः’ पर ‘दशरथस्य पुत्रः रामः’। स्त्रीलिङ्ग नामों में रूप बदलेगा — सीता → सीतायाः, कौशल्या → कौशल्यायाः, सुनयना → सुनयनायाः।