प्र1.
तालिकायां प्रदत्तानां शब्दानां षष्ठीविभक्तेः रूपाणि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु — पुंलिङ्गम् : देवः (देवस्य), वृक्षः, द्वारपालः, स्यूतः, अनुजः, अग्रजः, पितामहः, मातुलः, प्राचार्यः, विद्यालयः, पितृव्यः । स्त्रीलिङ्गम् : रमा (रमायाः), छात्रा, दोला, उपासना, पुस्तिका, भ्रातृजाया, अग्रजा, स्नुषा, लेखनी, पत्नी, पुत्री । नपुंसकलिङ्गम् : भवनम् (भवनस्य), उद्यानम्, वनम्, सूत्रम्, पत्रम्, यन्त्रम्, वातायनम्, पुष्पम्, सङ्गणकम्, गृहम्, वार्तापत्रम् ।
उत्तर
तीनों स्तम्भ पूरे भरे हुए, अर्थ सहित। पुस्तक में देवस्य, रमायाः और भवनस्य पहले ही लाल स्याही में दिए हैं।
| पुंलिङ्गम् | षष्ठी-रूपम् | स्त्रीलिङ्गम् | षष्ठी-रूपम् | नपुंसकलिङ्गम् | षष्ठी-रूपम् |
|---|---|---|---|---|---|
| देवः | देवस्य | रमा | रमायाः | भवनम् | भवनस्य |
| वृक्षः | वृक्षस्य | छात्रा | छात्रायाः | उद्यानम् | उद्यानस्य |
| द्वारपालः | द्वारपालस्य | दोला | दोलायाः | वनम् | वनस्य |
| स्यूतः | स्यूतस्य | उपासना | उपासनायाः | सूत्रम् | सूत्रस्य |
| अनुजः | अनुजस्य | पुस्तिका | पुस्तिकायाः | पत्रम् | पत्रस्य |
| अग्रजः | अग्रजस्य | भ्रातृजाया | भ्रातृजायायाः | यन्त्रम् | यन्त्रस्य |
| पितामहः | पितामहस्य | अग्रजा | अग्रजायाः | वातायनम् | वातायनस्य |
| मातुलः | मातुलस्य | स्नुषा | स्नुषायाः | पुष्पम् | पुष्पस्य |
| प्राचार्यः | प्राचार्यस्य | लेखनी | लेखन्याः | सङ्गणकम् | सङ्गणकस्य |
| विद्यालयः | विद्यालयस्य | पत्नी | पत्न्याः | गृहम् | गृहस्य |
| पितृव्यः | पितृव्यस्य | पुत्री | पुत्र्याः | वार्तापत्रम् | वार्तापत्रस्य |
तीन नियम, तैंतीस उत्तर:
- अकारान्त पुंलिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्ग → अन्त का ‘ः’/‘म्’ हटाकर -स्य जोड़िए। (वृक्षः → वृक्षस्य, गृहम् → गृहस्य)
- आकारान्त स्त्रीलिङ्ग → -आयाः। (दोला → दोलायाः, स्नुषा → स्नुषायाः)
- ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग → अन्तिम ‘ई’ को ‘य्’ करके -याः। (लेखनी → लेखन्याः, पत्नी → पत्न्याः, पुत्री → पुत्र्याः)
अर्थ भी साथ याद कीजिए — स्यूतः थैला, द्वारपालः दरबान, अनुजः छोटा भाई, अग्रजः बड़ा भाई, पितामहः दादा, मातुलः मामा, पितृव्यः चाचा, दोला झूला, भ्रातृजाया भाभी, स्नुषा बहू, लेखनी कलम, वातायनम् खिड़की, सङ्गणकम् कम्प्यूटर, वार्तापत्रम् समाचार-पत्र। एक ही अभ्यास में षष्ठी भी और कुटुम्ब-शब्दावली भी।