दीपकम् अध्याय 11 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
तालिकायां प्रदत्तानां शब्दानां षष्ठीविभक्तेः रूपाणि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु — पुंलिङ्गम् : देवः (देवस्य), वृक्षः, द्वारपालः, स्यूतः, अनुजः, अग्रजः, पितामहः, मातुलः, प्राचार्यः, विद्यालयः, पितृव्यः । स्त्रीलिङ्गम् : रमा (रमायाः), छात्रा, दोला, उपासना, पुस्तिका, भ्रातृजाया, अग्रजा, स्नुषा, लेखनी, पत्नी, पुत्री । नपुंसकलिङ्गम् : भवनम् (भवनस्य), उद्यानम्, वनम्, सूत्रम्, पत्रम्, यन्त्रम्, वातायनम्, पुष्पम्, सङ्गणकम्, गृहम्, वार्तापत्रम् ।
उत्तर

तीनों स्तम्भ पूरे भरे हुए, अर्थ सहित। पुस्तक में देवस्य, रमायाः और भवनस्य पहले ही लाल स्याही में दिए हैं।

पुंलिङ्गम्षष्ठी-रूपम्स्त्रीलिङ्गम्षष्ठी-रूपम्नपुंसकलिङ्गम्षष्ठी-रूपम्
देवःदेवस्यरमारमायाःभवनम्भवनस्य
वृक्षःवृक्षस्यछात्राछात्रायाःउद्यानम्उद्यानस्य
द्वारपालःद्वारपालस्यदोलादोलायाःवनम्वनस्य
स्यूतःस्यूतस्यउपासनाउपासनायाःसूत्रम्सूत्रस्य
अनुजःअनुजस्यपुस्तिकापुस्तिकायाःपत्रम्पत्रस्य
अग्रजःअग्रजस्यभ्रातृजायाभ्रातृजायायाःयन्त्रम्यन्त्रस्य
पितामहःपितामहस्यअग्रजाअग्रजायाःवातायनम्वातायनस्य
मातुलःमातुलस्यस्नुषास्नुषायाःपुष्पम्पुष्पस्य
प्राचार्यःप्राचार्यस्यलेखनीलेखन्याःसङ्गणकम्सङ्गणकस्य
विद्यालयःविद्यालयस्यपत्नीपत्न्याःगृहम्गृहस्य
पितृव्यःपितृव्यस्यपुत्रीपुत्र्याःवार्तापत्रम्वार्तापत्रस्य
तीन नियम, तैंतीस उत्तर:
  • अकारान्त पुंलिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्ग → अन्त का ‘ः’/‘म्’ हटाकर -स्य जोड़िए। (वृक्षः → वृक्षस्य, गृहम् → गृहस्य)
  • आकारान्त स्त्रीलिङ्ग-आयाः। (दोला → दोलायाः, स्नुषा → स्नुषायाः)
  • ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग → अन्तिम ‘ई’ को ‘य्’ करके -याः। (लेखनी → लेखन्याः, पत्नी → पत्न्याः, पुत्री → पुत्र्याः)
अर्थ भी साथ याद कीजिए — स्यूतः थैला, द्वारपालः दरबान, अनुजः छोटा भाई, अग्रजः बड़ा भाई, पितामहः दादा, मातुलः मामा, पितृव्यः चाचा, दोला झूला, भ्रातृजाया भाभी, स्नुषा बहू, लेखनी कलम, वातायनम् खिड़की, सङ्गणकम् कम्प्यूटर, वार्तापत्रम् समाचार-पत्र। एक ही अभ्यास में षष्ठी भी और कुटुम्ब-शब्दावली भी।
प्र2.
रिक्तस्थानेषु कुटुम्बस्य परिचयं लिखन्तु — यथा – मम नाम दिनेशः । मम पितुः नाम सुरेशः । मम मातुः नाम ......... । मम अग्रजस्य नाम ......... । मम अनुजायाः नाम ......... । मम पितामहस्य नाम ......... । मम पितामह्याः नाम ......... । मम पितृव्यस्य नाम ......... । मम पितृव्यायाः नाम ......... । एतत् मम कुटुम्बकम् ।
उत्तर

यह अपने परिवार का परिचय है, इसलिए नाम आपके अपने होंगे। पहले विधि समझिए, फिर नीचे दिया नमूना देखकर अपनी पुस्तक में भरिए।

विधि — किस सम्बन्धी के लिए कौन-सा षष्ठी-रूप:
  • मातुः (माता का) तथा पितुः (पिता का) — ये ऋकारान्त शब्दों के षष्ठी-रूप हैं, इनमें ‘-स्य’ नहीं लगता।
  • अग्रजस्य (बड़े भाई का), पितामहस्य (दादा का), पितृव्यस्य (चाचा का) — अकारान्त पुंलिङ्ग → -स्य।
  • अनुजायाः (छोटी बहन का), पितृव्यायाः (चाची का) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग → -आयाः।
  • पितामह्याः (दादी का) — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग (पितामही) → -याः।

नमूना उत्तर:

मम नाम दिनेशः । मम पितुः नाम सुरेशः
मम मातुः नाम सुनीता । मम अग्रजस्य नाम महेशः
मम अनुजायाः नाम अनीता । मम पितामहस्य नाम रमेशः
मम पितामह्याः नाम सरोजा । मम पितृव्यस्य नाम गणेशः
मम पितृव्यायाः नाम कमलाएतत् मम कुटुम्बकम् ।
Try this: नमूने के नामों की जगह अपने घर के नाम रखिए। यदि आपके कुटुम्ब में कोई सदस्य न हो (जैसे अनुजा), तो उस पंक्ति के स्थान पर दूसरी पंक्ति लिखिए — ‘मम भगिन्याः नाम ......... ।’ या ‘मम मातुलस्य नाम ......... ।’ नाम संस्कृत-रूप में लिखिए, जैसे ‘सुनीता’, ‘रमेशः’, ‘अनीता’।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ