प्र1.
राकेशः — महोदय ! कृपया एतां नामावलीं पश्यतु, वस्तूनि च ददातु । आपणिकः — पश्यामि । … आपणिकः — पुनरपि आगच्छतु । — अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
दूसरा दृश्य दुकान का है। राकेश सूची देता है, दुकानदार सामान तौलकर थैले में रखता है, और हिसाब होता है।
| संस्कृतम् (मूल संवादः) | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| राकेशः — महोदय ! कृपया एतां नामावलीं पश्यतु, वस्तूनि च ददातु । | राकेश — महोदय! कृपया यह सूची देखिए और सामान दीजिए। |
| आपणिकः — पश्यामि । | दुकानदार — देखता हूँ। |
| मुद्गः — अर्धकिलोमितः । शर्करा — एककिलोमिता । गुडः — एककिलोमितः । द्विदलम् — एककिलोमितम् । सर्षपः — पादकिलोमितः । | मूँग — आधा किलो। चीनी — एक किलो। गुड़ — एक किलो। दाल — एक किलो। सरसों — पाव (चौथाई) किलो। |
| सर्वं सिद्धम् अस्ति । स्यूतं ददातु, तत्र स्थापयामि । | सब तैयार है। थैला दीजिए, उसमें रख देता हूँ। |
| राकेशः — अस्तु, कति रूप्यकाणि यच्छानि ? | राकेश — ठीक है, कितने रुपये दूँ? |
| आपणिकः — चत्वारि शतानि षष्टिं (४६०) च रूप्यकाणि ददातु । | दुकानदार — चार सौ साठ (४६०) रुपये दीजिए। |
| राकेशः — महोदय ! नीलवर्णा लेखनी अस्ति किम् ? | राकेश — महोदय! नीले रंग की कलम है क्या? |
| आपणिकः — आम्, अस्ति । | दुकानदार — हाँ, है। |
| राकेशः — एकं चाकलेहम् एकां लेखनीं च ददातु । तस्य मूल्यम् अपि योजयतु । | राकेश — एक चॉकलेट और एक कलम दीजिए। उसका मूल्य भी (हिसाब में) जोड़ दीजिए। |
| आपणिकः — अस्तु । लेखन्याः विंशतिं रूप्यकाणि चाकलेहस्य दश रूप्यकाणि च योजयामि । आहत्य नवत्यधिकानि चत्वारि शतानि (४९०) रूप्यकाणि ददातु । | दुकानदार — ठीक है। कलम के बीस रुपये और चॉकलेट के दस रुपये जोड़ता हूँ। कुल मिलाकर चार सौ नब्बे (४९०) रुपये दीजिए। |
| राकेशः — आम् , पञ्च शतानि (५००) रुप्यकाणि सन्ति । स्वीकरोतु, अवशिष्टं च ददातु । | राकेश — हाँ, (मेरे पास) पाँच सौ (५००) रुपये हैं। लीजिए, और बाकी (पैसे) दे दीजिए। |
| आपणिकः — सर्वं स्यूते स्थापितम् अस्ति । दश (१०) रुप्यकाणि अवशिष्टानि, स्वीकरोतु । | दुकानदार — सब कुछ थैले में रख दिया गया है। दस (१०) रुपये बाकी हैं, ले लीजिए। |
| राकेशः — अस्तु । धन्यवादः । | राकेश — ठीक है। धन्यवाद। |
| आपणिकः — पुनरपि आगच्छतु । | दुकानदार — फिर आइएगा। |
‘किलोमित’ शब्द लिङ्ग बदलता है: ‘किलोमित’ विशेषण है, इसलिए वह अपने विशेष्य के लिङ्ग के अनुसार रूप बदलता है — मुद्गः (पुंलिङ्ग) → अर्धकिलोमितः, शर्करा (स्त्रीलिङ्ग) → एककिलोमिता, द्विदलम् (नपुंसकलिङ्ग) → एककिलोमितम्। यही संस्कृत का नियम है — विशेषणं विशेष्यानुसारि।
Tip — तौल के तीन शब्द: अर्धकिलोमितः = आधा किलो, पादकिलोमितः = पाव (चौथाई) किलो, एककिलोमितः = एक किलो। ‘पाद’ का अर्थ यहाँ ‘चौथाई’ है — जैसे ‘पादोन’ = पौन।