दीपकम् अध्याय 12 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु — यथा : दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्ति । → दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्तु । (क) प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठति । (ख) बालिकाः नृत्यन्ति । (ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथ । (घ) छात्रनायकः स्वागतं करोति । (ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयति । (च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयति । (छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्ति ।
उत्तर

वाक्य का शेष भाग ज्यों-का-त्यों रहेगा — केवल अन्तिम क्रियापद लट् से लोट् में बदलेगा, उसी पुरुष और उसी वचन में।

वाक्यम् (लट्लकारे)सूचनारूपम् (लोट्लकारे)हिन्दी
(क) प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठतिप्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठतु ।प्रधानाध्यापक वार्षिक विवरण पढ़ें।
(ख) बालिकाः नृत्यन्तिबालिकाः नृत्यन्तु ।बालिकाएँ नृत्य करें।
(ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथयूयम् आसन्दान् स्थापयत ।तुम सब कुर्सियाँ लगाओ।
(घ) छात्रनायकः स्वागतं करोतिछात्रनायकः स्वागतं करोतु ।छात्रनायक स्वागत करे।
(ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयतिमम मित्रं धन्यवादं निवेदयतु ।मेरा मित्र धन्यवाद-ज्ञापन करे।
(च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयतिसंस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयतु ।संस्कृत-शिक्षिका मंच का संचालन करें।
(छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्तिकार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्तु ।कार्यक्रम के बाद छात्र खड़े होकर राष्ट्रगीत गाएँ।
केवल (ग) अलग है — ध्यान दीजिए: बाकी सब वाक्यों का कर्ता प्रथमपुरुष का है (प्रधानाध्यापकः, बालिकाः, छात्राः…), इसलिए ‘-ति → -तु’ और ‘-न्ति → -न्तु’ हुआ। पर (ग) का कर्ता ‘यूयम्’ है — मध्यमपुरुष बहुवचन। इसलिए ‘स्थापयथ → स्थापयत’ होगा, ‘स्थापयन्तु’ नहीं।
Did you know? ‘सूचना’ का अर्थ यहाँ ‘घोषणा/निर्देश’ है। वार्षिकोत्सव में संचालक जब माइक पर बोलता है — ‘अब प्रधानाचार्य जी वार्षिक विवरण पढ़ें’ — वही भाव संस्कृत में लोट्लकार से आता है।
प्र2.
पट्टिकातः उचितैः क्रियारूपैः अनुच्छेदस्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — [पट्टिका : शृण्वन्तु, गच्छन्तु, लिखन्तु, पठन्तु, पृच्छन्तु, कुर्वन्तु, वदन्तु, उत्तिष्ठन्तु, उपविशन्तु, अभिवादयन्तु] — यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे ……… । उपचारवाक्येन तम् ……… । यदा सः वदति तदा एव सर्वे ……… । तस्य सूचनानुसारं पाठं ……… । गृहपाठं ……… । परस्परं वार्तालापं न ……… । प्रश्नस्य उत्तरं ……… । संशयं ……… । तस्य उपदेशं ……… । बहिः मा ……… ।
उत्तर

यह अनुच्छेद कक्षा के अनुशासन का है। पट्टिका के दसों पद ठीक एक-एक बार लगते हैं — इसलिए क्रम मिलाकर भरिए।

क्र.वाक्यम्उचितं क्रियारूपम्हिन्दी
यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे ………उत्तिष्ठन्तुसब पहले खड़े हो जाएँ।
उपचारवाक्येन तम् ………अभिवादयन्तुअभिवादन-वाक्य से उनका अभिवादन करें।
यदा सः वदति तदा एव सर्वे ………उपविशन्तुजब वे कहें तभी सब बैठें।
तस्य सूचनानुसारं पाठं ………पठन्तुउनके निर्देश के अनुसार पाठ पढ़ें।
गृहपाठं ………लिखन्तुगृहकार्य लिखें।
परस्परं वार्तालापं न ………कुर्वन्तुआपस में बातचीत न करें।
प्रश्नस्य उत्तरं ………वदन्तुप्रश्न का उत्तर बोलें।
संशयं ………पृच्छन्तुशंका पूछें।
तस्य उपदेशं ………शृण्वन्तुउनका उपदेश सुनें।
१०बहिः मा ………गच्छन्तुबाहर मत जाएँ।

पूर्ण अनुच्छेदः — यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे उत्तिष्ठन्तु । उपचारवाक्येन तम् अभिवादयन्तु । यदा सः वदति तदा एव सर्वे उपविशन्तु । तस्य सूचनानुसारं पाठं पठन्तु । गृहपाठं लिखन्तु । परस्परं वार्तालापं न कुर्वन्तु । प्रश्नस्य उत्तरं वदन्तु । संशयं पृच्छन्तु । तस्य उपदेशं शृण्वन्तु । बहिः मा गच्छन्तु

कर्म देखकर क्रिया चुनिए: हर रिक्तस्थान के ठीक पहले जो कर्म (द्वितीया विभक्ति का पद) है, वही सही क्रिया बता देता है — ‘पाठं’ के साथ पठन्तु, ‘गृहपाठं’ के साथ लिखन्तु, ‘उत्तरं’ के साथ वदन्तु, ‘संशयं’ के साथ पृच्छन्तु, ‘उपदेशं’ के साथ शृण्वन्तु। जहाँ कोई कर्म नहीं (‘बहिः मा …’) वहाँ गति की क्रिया आएगी — गच्छन्तु।
Tip — ‘न’ और ‘मा’ का अन्तर: छठे वाक्य में ‘ कुर्वन्तु’ है और दसवें में ‘मा गच्छन्तु’। लोट्लकार के साथ निषेध के लिए संस्कृत में मा ही अधिक शुद्ध माना जाता है; ‘न’ का प्रयोग भी पुस्तक ने किया है, दोनों यहाँ स्वीकार्य हैं।
प्र3.
मार्गे सूचनादीपाः फलकानि च भवन्ति । तेषां चित्राणि दृष्ट्वा पट्टिकापदैः वाक्यानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु — [पट्टिका : तिष्ठ, प्रतीक्षस्व, वामतः गच्छ, दक्षिणतः गच्छ, यानं मा स्थापय, पदयात्रिकाः !, गच्छ, अग्रे विद्यालयः] — (चित्राणि : वामदिशासूचकः नीलः बाणः; दक्षिणदिशासूचकः नीलः बाणः; रक्तत्रिकोणे छात्रौ मार्गं तरतः; रक्तवृत्ते हरितः पदयात्री; रक्त-पीत-हरितवर्णाः त्रयः सूचनादीपाः; ‘P’ इति अक्षरस्य उपरि रक्ता तिर्यग्रेखा)
उत्तर

पृष्ठ 127 पर चार चित्र हैं और पृष्ठ 128 पर चार रिक्तस्थान और — कुल आठ चित्र, और पट्टिका में भी ठीक आठ पद। इसलिए हर पद एक ही चित्र पर लगेगा।

पृष्ठम्चित्रम् (सूचनाफलकम्)वाक्यम्हिन्दी
127नीलवृत्ते वामदिशां दर्शयन् श्वेतः बाणःवामतः गच्छ ।बाईं ओर से जाओ।
127नीलवृत्ते दक्षिणदिशां दर्शयन् श्वेतः बाणःदक्षिणतः गच्छ ।दाईं ओर से जाओ।
127रक्तत्रिकोणे मार्गं तरन्तौ छात्रौ (School ahead)अग्रे विद्यालयः ।आगे विद्यालय है।
127रक्तवृत्ते हरितवर्णः चलन् पदयात्री (Pedestrian green signal)पदयात्रिकाः !पैदल चलने वाले! (अब जाइए)
128सूचनादीपस्य रक्तः दीपःतिष्ठ ।रुको।
128सूचनादीपस्य पीतः दीपःप्रतीक्षस्व ।प्रतीक्षा करो (तैयार रहो)।
128सूचनादीपस्य हरितः दीपःगच्छ ।जाओ।
128‘P’ इत्यस्य उपरि रक्ता तिर्यग्रेखा (No parking)यानं मा स्थापय ।यहाँ गाड़ी मत खड़ी करो।
तीनों दीपों का क्रम मत भूलिए: सूचनादीप (traffic light) में ऊपर से नीचे — रक्तः (लाल) = तिष्ठ, पीतः (पीला) = प्रतीक्षस्व, हरितः (हरा) = गच्छ। पाठ में माँ ने यही तो कहा था — ‘मार्गे यानानां गतिं पश्यतु । अनन्तरं सावधानं पारं गच्छतु ।’
Tip:प्रतीक्षस्व’ आत्मनेपदी धातु ‘प्रति + ईक्ष्’ का लोट् मध्यमपुरुष एकवचन है — इसीलिए इसका अन्त ‘-स्व’ है, ‘-अ’ नहीं (तुलना कीजिए : तिष्ठ, गच्छ)। हरे पदयात्री-चिह्न पर पूरा भाव है — ‘पदयात्रिकाः ! गच्छ’ अर्थात् ‘पैदल यात्री जाइए’; पर चूँकि पट्टिका में आठ पद और आठ ही रिक्तस्थान हैं, हर चित्र पर एक-एक पद लिखना ही अपेक्षित है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ