प्र1.
पाठगतानि सुभाषितानि स्मृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि ……… सुभाषितम् । (ख) उदारचरितानां तु ……… कुटुम्बकं भवति । (ग) उद्यमेन हि ……… सिद्ध्यन्ति । (घ) अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः ……… वर्धन्ते । (ङ) उद्यमः ……… पराक्रमः । (च) विद्या ……… ददाति । (छ) जननी जन्मभूमिश्च ……… गरीयसी भवति ।
उत्तर
सातों रिक्तस्थान पाठ के श्लोकों से ही भरने हैं। नीचे पूरा वाक्य भी दिया है ताकि मिलान सरल हो।
| क्र. | पूर्णं वाक्यम् | रिक्तस्थाने पदम् |
|---|---|---|
| (क) | पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् । | जलमन्नं (जलम् + अन्नम्) |
| (ख) | उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकं भवति । | वसुधैव (वसुधा + एव) |
| (ग) | उद्यमेन हि कार्याणि सिद्ध्यन्ति । | कार्याणि |
| (घ) | अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः चत्वारि वर्धन्ते । | चत्वारि (अथवा — आयुर्विद्या यशो बलम्) |
| (ङ) | उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । | साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः |
| (च) | विद्या विनयं ददाति । | विनयम् / विनयं |
| (छ) | जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी भवति । | स्वर्गादपि (स्वर्गात् + अपि) |
(घ) पर एक स्पष्टीकरण: मूल श्लोक है — ‘अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः। चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम्॥’ अभ्यास का वाक्य ‘… वृद्धोपसेविनः ……… वर्धन्ते।’ है, इसलिए यहाँ चत्वारि लिखना सबसे उपयुक्त है। यदि कोई विद्यार्थी ‘आयुर्विद्या यशो बलम्’ लिखे तो अर्थ की दृष्टि से वह भी ठीक है — क्योंकि बढ़ने वाली चारों वस्तुएँ वही हैं।
Tip: तीन उत्तरों में सन्धि है — जलमन्नं, वसुधैव, स्वर्गादपि। रिक्तस्थान में सन्धि-सहित रूप ही लिखिए, क्योंकि श्लोक उसी रूप में छपा है। सन्धि-विच्छेद अलग से कोष्ठक में लिख देना अच्छा अभ्यास है।