दीपकम् अध्याय 13 वयं शब्दार्थान् जानीमः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
अधोलिखितानां शब्दानाम् अर्थं (संस्कृते, हिन्द्याम्, आङ्ग्लभाषायां च) लिखन्तु, मातृभाषया अपि अर्थं लिखन्तु — मूढैः, निजः, परः, लघुचेतसाम्, वसुधा, उद्यमेन, वृद्धोपसेविनः, सहायकृत्, पात्रताम्, आप्नोति, गरीयसी, परहस्तेषु ।
उत्तर

पृष्ठ 135 की पूरी तालिका, और साथ में यह भी कि हर शब्द किस सुभाषित से आया है — इससे शब्द अपने-आप याद रह जाता है।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishकस्मात् सुभाषितात्
मूढैःमूर्खजनैःमूर्खों के द्वाराBy foolsपृथिव्यां त्रीणि रत्नानि
निजःस्वकीयःअपनाOwnअयं निजः परो वेति
परःअन्यः जनःअन्यOtherअयं निजः परो वेति
लघुचेतसाम्संकुचितहृदयानाम्क्षुद्र हृदय वालों काOf narrow-mindedअयं निजः परो वेति
वसुधाधरित्रीपृथ्वीEarthउदारचरितानां तु वसुधैव
उद्यमेनपरिश्रमेणपरिश्रम सेEffortउद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति
वृद्धोपसेविनःवृद्धानां सेवकस्यबुजुर्गों की सेवा करने वाले काOf the person who serves eldersअभिवादनशीलस्य
सहायकृत्सहायकःसहायता करने वालाOne who helpsउद्यमः साहसं धैर्यम्
पात्रताम्योग्यताम्योग्यता कोAbilityविद्या ददाति विनयम्
आप्नोतिप्राप्तं करोतिप्राप्त करता हैReceivesविद्या ददाति विनयम्
गरीयसीश्रेष्ठामहानGreatजननी जन्मभूमिश्च
परहस्तेषुअन्येषां हस्तेषुअन्यों के हाथ मेंIn others handपुस्तकस्था तु या विद्या
‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ स्तम्भ कैसे भरें: अन्तिम खाना जान-बूझकर खाली छोड़ा गया है, क्योंकि हर विद्यार्थी की मातृभाषा अलग है। उदाहरण के लिए वसुधा (पृथ्वी) — मराठी में ‘पृथ्वी’, गुजराती में ‘પૃથ્વી’, बंगला में ‘পৃথিবী’, तमिल में ‘பூமி’, तेलुगु में ‘భూమి’, पंजाबी में ‘ਧਰਤੀ’। अपनी भाषा का शब्द अपनी पुस्तक में लिखिए।
Tip — विभक्ति भी देख लीजिए: तालिका के शब्द अलग-अलग विभक्तियों में हैं, यही उनका हिन्दी अर्थ तय करता है —
मूढैः, उद्यमेन — तृतीया (‘के द्वारा’, ‘से’)
लघुचेतसाम्, वृद्धोपसेविनः — षष्ठी (‘का/के’)
पात्रताम् — द्वितीया (‘को’)
परहस्तेषु — सप्तमी, बहुवचन (‘हाथों में’)
निजः, परः, वसुधा, सहायकृत्, गरीयसी — प्रथमा।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ