दीपकम् अध्याय 14 वयम् अभ्यासं कुर्मः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — यथा – भक्तः (देव) नमति । — भक्तः देवं नमति । (क) छात्राः (ग्रन्थ) पठन्ति । (ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति । (ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति । (घ) शिक्षकः (अस्मद्) पाठयति । (ङ) अर्जुनः (नदी) पश्यति । (च) पितामही (रजनी) आह्वयति । (छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि । (ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति । (झ) पर्यटकः (कन्याकुमारी) गच्छति । (ञ) चित्रकारः (चित्र) रचयति ।
उत्तर

कोष्ठक में मूल शब्द (प्रातिपदिक) दिया है; उसे द्वितीया विभक्ति के एकवचन में बदलकर वाक्य पूरा करना है।

प्रश्नःपूर्णं वाक्यम्शब्दस्य वर्गः
यथा — भक्तः (देव) नमति ।भक्तः देवं नमति ।अकारान्त पुंलिङ्ग
(क) छात्राः (ग्रन्थ) पठन्ति ।छात्राः ग्रन्थं पठन्ति ।अकारान्त पुंलिङ्ग
(ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति ।बालकाः कथां लिखन्ति ।आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
(ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति ।रमा लेखनीं क्रीणाति ।ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
(घ) शिक्षकः (अस्मद्) पाठयति ।शिक्षकः मां पाठयति ।सर्वनाम — अस्मद् → माम्
(ङ) अर्जुनः (नदी) पश्यति ।अर्जुनः नदीं पश्यति ।ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
(च) पितामही (रजनी) आह्वयति ।पितामही रजनीम् आह्वयति ।ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग (यहाँ ‘रजनी’ नाम है)
(छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि ।अहं त्वां नमस्करोमि ।सर्वनाम — युष्मद् → त्वाम्
(ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति ।कृषकः क्षेत्रं कर्षति ।अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
(झ) पर्यटकः (कन्याकुमारी) गच्छति ।पर्यटकः कन्याकुमारीं गच्छति ।ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग (स्थान-नाम)
(ञ) चित्रकारः (चित्र) रचयति ।चित्रकारः चित्रं रचयति ।अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
ध्यान दीजिए — अनुस्वार कब, ‘म्’ कब: द्वितीया एकवचन का प्रत्यय -म् ही है। पर वाक्य के बीच में यदि अगला शब्द व्यञ्जन से आरम्भ हो तो वह ‘म्’ अनुस्वार बन जाता है — ‘ग्रन्थ पठन्ति’, ‘कथा लिखन्ति’। और यदि अगला शब्द स्वर से आरम्भ हो तो ‘म्’ ज्यों-का-त्यों रहता है — ‘रजनीम् आह्वयति’। यही अन्तर (च) और शेष वाक्यों में दिखता है।
Tip — (झ) पर एक विशेष बात: ‘गम्’ धातु के साथ जिस स्थान पर जाना है, वह द्वितीया विभक्ति में आता है, न कि ‘को/की ओर’ के लिए किसी और विभक्ति में — ‘सः विद्यालयं गच्छति’, ‘पर्यटकः कन्याकुमारीं गच्छति’। इसे ‘कर्मणि द्वितीया’ का ही विस्तार समझिए।
प्र2.
द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु — यथा – वयं सुभाषितं वदामः । — वयं सुभाषितानि वदामः । (क) अरुणः दूरवाणीं नयति । (ख) पिता लेखनीम् आनयति । (ग) जननी पाकं पचति । (घ) मातामहः मां बोधयति । (ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति ।
उत्तर

इस बार कर्म-पद को बहुवचन में करना है। कर्ता और क्रिया फिर भी नहीं बदलेंगे।

एकवचनम् (प्रश्नः)बहुवचने (उत्तरम्)शब्दः तथा नियमः
यथा — वयं सुभाषितं वदामः ।वयं सुभाषितानि वदामः ।सुभाषित (अकारान्त नपुं.) — सुभाषितम् → सुभाषितानि
(क) अरुणः दूरवाणीं नयति ।अरुणः दूरवाणीः नयति ।दूरवाणी (ईकारान्त स्त्री.) — दूरवाणीम् → दूरवाणीः
(ख) पिता लेखनीम् आनयति ।पिता लेखनीः आनयति ।लेखनी (ईकारान्त स्त्री.) — लेखनीम् → लेखनीः
(ग) जननी पाकं पचति ।जननी पाकान् पचति ।पाक (अकारान्त पुं.) — पाकम् → पाकान्
(घ) मातामहः मां बोधयति ।मातामहः अस्मान् बोधयति ।अस्मद् — माम् → अस्मान्
(ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति ।अग्रजा युष्मान् आह्वयति ।युष्मद् — त्वाम् → युष्मान्
द्वितीया-बहुवचन के चार साँचे:
• अकारान्त पुंलिङ्ग → -आन् (ग्रामान्, बालकान्, पाकान्)
• आकारान्त स्त्रीलिङ्ग → -आः (मालाः, बालिकाः, कथाः)
• ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग → -ीः (नदीः, लेखनीः, दूरवाणीः)
• अकारान्त नपुंसकलिङ्ग → -आनि (फलानि, जलानि, सुभाषितानि)
सर्वनाम अलग चलते हैं — अस्मान्, युष्मान्, तान्, एतान्
Check it yourself: (घ) और (ङ) में विद्यार्थी प्रायः ‘मान्’ या ‘त्वान्’ लिख देते हैं — ऐसा कोई रूप नहीं होता। सर्वनाम की पूरी पंक्ति एक साथ याद कीजिए:
अस्मद् — माम् / आवाम् / अस्मान्
युष्मद् — त्वाम् / युवाम् / युष्मान्
तद् (पुं.) — तम् / तौ / तान्
एतद् (पुं.) — एतम् / एतौ / एतान् ।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ