EN हिं

दीपकम् अध्याय 14 योग्यताविस्तरः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
एतानि शब्दरूपाणि पठन्तु, अवगच्छन्तु, स्मरन्तु च — (क) अकारान्त-पुंलिङ्गशब्दाः (ग्राम, भिक्षुक, बालक) (ख) आकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः (भिक्षा, माला, बालिका, तत्) (ग) ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः (नदी, लेखनी, भगिनी) (घ) अकारान्त-नपुंसकलिङ्गशब्दाः (फल, जल, गृह) (ङ) सर्वनामशब्दाः (अस्मद्, युष्मद्, तद्, एतद्) ।
उत्तर

पृष्ठ 149 की पाँचों तालिकाएँ यहाँ एक साथ हैं। सब द्वितीया विभक्ति की हैं — यही इस पाठ का व्याकरण-विषय है।

(क) अकारान्त-पुंलिङ्गशब्दाः

विभक्तिःशब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीया विभक्तिःग्रामग्रामम्ग्रामौग्रामान्
भिक्षुकभिक्षुकम्भिक्षुकौभिक्षुकान्
बालकबालकम्बालकौबालकान्

(ख) आकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः

विभक्तिःशब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीया विभक्तिःभिक्षाभिक्षाम्भिक्षेभिक्षाः
मालामालाम्मालेमालाः
बालिकाबालिकाम्बालिकेबालिकाः
तत् (स्त्री.)ताम्तेताः

(ग) ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः

विभक्तिःशब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीया विभक्तिःनदीनदीम्नद्यौनदीः
लेखनीलेखनीम्लेखन्यौलेखनीः
भगिनीभगिनीम्भगिन्यौभगिनीः

(घ) अकारान्त-नपुंसकलिङ्गशब्दाः

विभक्तिःशब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीया विभक्तिःफलफलम्फलेफलानि
जलजलम्जलेजलानि
गृहगृहम्गृहेगृहाणि

(ङ) सर्वनामशब्दाः

विभक्तिःशब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीया विभक्तिःअस्मद्माम्आवाम्अस्मान्
युष्मद्त्वाम्युवाम्युष्मान्
तद् (पुं.)तम्तौतान्
एतद् (पुं.)एतम्एतौएतान्
पूरी तालिका एक पंक्ति में: द्वितीया विभक्ति के प्रत्यय हैं — अम् / औ / शस्, अर्थात् एकवचन में -म्, द्विवचन में -औ (नपुंसक तथा आकारान्त-स्त्रीलिङ्ग में -ए), और बहुवचन में -आन् / -आः / -ीः / -आनि। यह याद रखने की सबसे सरल कुंजी यह है कि नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा और द्वितीया के रूप सदा एक-जैसे होते हैं — फलम्/फले/फलानि दोनों विभक्तियों में वही।
Tip: ‘गृह’ का बहुवचन गृहाणि है, ‘गृहानि’ नहीं — क्योंकि ‘ऋ, र्, ष्’ के बाद ‘न्’ का ‘ण्’ हो जाता है (णत्व-विधान)। इसी नियम से ‘शरीराङ्गानि’ में ‘नि’ ही रहा (बीच में ‘ग’ के कारण), पर ‘पुष्पाणि’ में ‘णि’ हुआ।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ