दीपकम् अध्याय 15 योग्यताविस्तरः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
शरीराङ्गानां नामानि — चित्रे प्रदर्शितानि सर्वाणि नामानि पठन्तु, अवगच्छन्तु, स्मरन्तु च । (केशाः, ललाटम्, भ्रूः, नेत्रम्, नासिका, कपोलः, कर्णः, मुखम्, चिबुकम्, कण्ठः, ग्रीवा, स्कन्धः, भुजः, वक्षःस्थलम्, स्तनः, कफोणिः/कूर्परः, उदरम्, नाभिः, मणिबन्धः, हस्तः, अङ्गुष्ठः, अङ्गुल्यः, कटिः, ऊरुः, जानु, जङ्घा, गुल्फः, पादः, नखाः, अङ्गुल्यः, पार्ष्णिः, पादाङ्गुष्ठः)
उत्तर

पृष्ठ 158 पर एक बालक का चित्र है और उसके चारों ओर बत्तीस अङ्गों के नाम तीरों से जोड़े गए हैं। नीचे वही सारे नाम ऊपर से नीचे के क्रम में, हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ के साथ दिए हैं — इसी क्रम में याद कीजिए, अलग-अलग नहीं।

शरीरभागःसंस्कृतम्हिन्दीEnglish
शिरः तथा मुखम्
(सिर और चेहरा)
केशाःबालHair
ललाटम्माथाForehead
भ्रूःभौंहEyebrow
नेत्रम् (नयनम्)आँखEye
नासिकानाकNose
कपोलःगालCheek
कर्णःकानEar
मुखम्मुँहMouth / face
चिबुकम्ठोड़ीChin
ग्रीवा
(गर्दन)
कण्ठःगलाThroat
ग्रीवागर्दनNeck
बाहुः
(कन्धे से अङ्गुली तक)
स्कन्धःकन्धाShoulder
भुजःबाँहArm
कफोणिः / कूर्परःकोहनीElbow
मणिबन्धःकलाईWrist
हस्तःहाथHand
अङ्गुष्ठःअँगूठाThumb
अङ्गुल्यःअङ्गुलियाँFingers
नखाःनाखूनNails
धड़
(छाती से कमर तक)
वक्षःस्थलम्छातीChest
स्तनःस्तनBreast
उदरम्पेटStomach / belly
नाभिःनाभिNavel
कटिःकमरWaist
पादः
(जाँघ से अङ्गुली तक)
ऊरुःजाँघThigh
जानुघुटनाKnee
जङ्घापिंडलीShank / calf
गुल्फःटखनाAnkle
पादःपैरFoot / leg
पार्ष्णिःएड़ीHeel
पादाङ्गुष्ठःपैर का अँगूठाBig toe
अङ्गुल्यःपैर की अङ्गुलियाँToes
लिङ्ग के अनुसार छाँटकर याद कीजिए — तब वाक्य बनाना आसान हो जाएगा:
पुंलिङ्ग (-ः) — कण्ठः, स्कन्धः, भुजः, कूर्परः, मणिबन्धः, हस्तः, अङ्गुष्ठः, कपोलः, कर्णः, गुल्फः, पादः, स्तनः
स्त्रीलिङ्ग — नासिका, ग्रीवा, जङ्घा, भ्रूः, नाभिः, कटिः, अङ्गुली, पार्ष्णिः
नपुंसकलिङ्ग (-म्) — ललाटम्, नेत्रम्, मुखम्, चिबुकम्, उदरम्, वक्षःस्थलम्, जानु
• केवल बहुवचन में प्रयोग होने वाले — केशाः, नखाः, दन्ताः, अङ्गुल्यः
Did you know? कोहनी के लिए चित्र में दो नाम दिए हैं — कफोणिः और कूर्परः — दोनों शुद्ध हैं। इसी तरह आँख के लिए ‘नेत्रम्’ और ‘नयनम्’, तथा पैर के लिए ‘पादः’ और ‘चरणः’ पर्यायवाची हैं। परीक्षा में कोई भी एक लिख सकते हैं; परन्तु एक ही उत्तर में दोनों को मिलाइए मत।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ