दीपकम् अध्याय 16 सुभाषितानि

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
पुष्प-पत्र-फलच्छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः । धन्या महीरुहा येषां विमुखा यान्ति नार्थिनः ॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखन्तु ।
उत्तर

पदच्छेदः — पुष्प-पत्र-फल-छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः + धन्याः + महीरुहाः + येषाम् + विमुखाः + यान्ति + न + अर्थिनः ।

अन्वयः — येषां पुष्प-पत्र-फल-छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः अर्थिनः विमुखाः न यान्ति, (ते) महीरुहाः धन्याः (सन्ति) ।

हिन्दी अर्थ — वे पेड़ धन्य हैं, जिनके फूल, पत्ते, फल, छाया, जड़, छाल और लकड़ी से माँगने वाले कभी निराश होकर नहीं लौटते

वृक्षस्य दानम्संस्कृत-पदम्हिन्दीउपयोगः
पुष्पम्फूलपूजा, सुगन्ध, औषधि
पत्रम्पत्तापत्तल, चारा, खाद
फलम्फलभोजन
छायाछायापथिक और पशुओं को विश्राम
मूलम्जड़औषधि, भूमि को बाँधना
वल्कलम्छालवस्त्र, औषधि
दारुलकड़ीईंधन, गृह-निर्माण
भावार्थः (पुस्तक के शब्दों में) — प्राणिनः वृक्षात् पुष्पाणि, पत्राणि, फलानि, छायां, मूलानि, वल्कलानि काष्ठानि च प्राप्नुवन्ति । अर्थात् वृक्षाणां पार्श्वे यत् किमपि अस्ति तत् सर्वम् अपि प्राणिनां कृते एव अस्ति । वृक्षाः कदापि याचकान् निराशान् न कुर्वन्ति । अतः वृक्षाः धन्याः सन्ति ।
भाव — वृक्ष का कोई भी अङ्ग अपने लिए नहीं है — सात वस्तुएँ गिनाकर कवि यही सिद्ध करता है। जो पूरा का पूरा दूसरों के काम आ जाए, वही ‘धन्य’ है।
व्याकरण-संकेत: ‘पुष्प-पत्र-फल-छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः’ एक बड़ा द्वन्द्व समास है जो तृतीया विभक्ति, बहुवचन में है — ‘इनके द्वारा’। श्लोक में ‘फल+छाया’ में छत्व-सन्धि से ‘फलच्छाया’ बना है।
प्र2.
पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः । नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः परोपकाराय सतां विभूतयः ॥ — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखन्तु ।
उत्तर

पदच्छेदः — पिबन्ति + नद्यः + स्वयम् + एव + न + अम्भः, स्वयम् + न + खादन्ति + फलानि + वृक्षाः । न + अदन्ति + सस्यम् + खलु + वारिवाहाः, परोपकाराय + सताम् + विभूतयः ।

अन्वयः — नद्यः अम्भः स्वयम् एव न पिबन्ति । वृक्षाः अपि फलानि स्वयं न खादन्ति । वारिवाहाः (अपि) सस्यं न अदन्ति खलु । (यतः) सतां विभूतयः परोपकाराय (भवन्ति) ।

हिन्दी अर्थ — नदियाँ अपना पानी स्वयं नहीं पीतीं, पेड़ अपने फल स्वयं नहीं खाते, बादल भी (वर्षा से उगा) अनाज स्वयं नहीं खाते — क्योंकि सज्जनों की सम्पत्तियाँ परोपकार के लिए ही होती हैं

कःकिं न भुङ्क्तेहिन्दी
नद्यःअम्भः (जलम्) न पिबन्तिनदियाँ अपना जल नहीं पीतीं
वृक्षाःफलानि न खादन्तिपेड़ अपने फल नहीं खाते
वारिवाहाः (मेघाः)सस्यं न अदन्तिबादल अनाज नहीं खाते
भावार्थः (पुस्तक के शब्दों में) — नद्यः स्वीयं जलं स्वयं न पिबन्ति अपितु अन्येषाम् उपयोगाय यच्छन्ति । एवम् एव वृक्षाः अपि फलानि स्वयं न खादन्ति । मेघाः अपि जलं वर्षन्ति, किन्तु वृष्ट्या उत्पन्नं सस्यं स्वयं न खादन्ति । अनेन प्रकारेण सज्जनानां सम्पदः अपि परोपकाराय भवन्ति ।
भाव — तीन उदाहरण देकर अन्तिम पंक्ति में सिद्धान्त रखा गया है — ‘परोपकाराय सतां विभूतयः’। यह पंक्ति स्वयं में एक सूक्ति है और परीक्षा में बहुत पूछी जाती है।
Tip — सन्धि-विच्छेद: ‘न + अम्भः’ = नाम्भः, ‘न + अदन्ति’ = नादन्ति (दोनों दीर्घ-सन्धि); ‘स्वयम् + एव’ = स्वयमेवखलु यहाँ ‘निश्चय ही’ के अर्थ में अव्यय है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ